Schuld en schaamte [Column]

'Onze dochter gaat binnenkort trouwen. Het gaat niet zo lekker op haar werk, ze zit niet zo lekker in haar vel; ik heb haar aangeraden zich een tijdje ziek te melden om straks wel van haar bruiloft te kunnen genieten. Ze vindt dat wel een beetje moeilijk om zich daarom ziek te melden. Ze is natuurlijk ook calvinistisch belast.’

Ik kijk mijn ziekenhuis-collega verbaasd aan. `Ziek melden omdat je niet lekker in je vel zit? Wat bedoel je met calvinistisch belast?’

`Nou,’ zegt ze, `dat stomme schuldgevoel om niks. Alles moet verantwoord zijn, dat hebben wij haar natuurlijk met de paplepel ingegoten, wij zijn natuurlijk ook kind van onze opvoeding;  ik probeer daaraan te werken, maar je raakt het niet zomaar kwijt.’

Ik had een lang gesprek met een logé uit Indonesië over hoe schuld en schaamte functioneren in zijn cultuur. We kwamen erop doordat het ons opvalt hoe slecht Aziatische studenten en collegae met hun nachtrust omgaan. `Bij ons zijn we altijd bang dat anderen vinden dat we niet hard genoeg werken. Vaders beschuldigen hun zonen, moeders hun dochters dat ze lui zijn. We zijn er almaar mee bezig wat anderen over ons denken. Moe zijn is een schande. Net als verdrietig zijn: als een kind verdrietig is, is dat een schande voor de vader, het zou betekenen dat hij niet in je noden voorziet, dus verbergt het kind dat. Emoties deel je niet, die kunnen beledigend zijn voor je ouders.’

Schuld. Schaamte. Waar hebben we het precies over? Het is niet hetzelfde,  Ik kom nogal eens mensen tegen die dat allemaal overbodige belasting vinden, het beste zou zijn  nergens last van te hebben. Religie zou mensen schuld en schaamte aanpraten, mensen knevelen en onvrij maken. Ultieme vrijheid zou zijn als mensen geen last hebben van schuld en schaamtegevoelens. Als religie afgeschaft zou kunnen worden.

Het gesprek met onze Indonesische gast bracht ons op de situatie in Indonesië. Op de radio 1 wordt met volharding beweerd dat de rechtszaak rond de gouverneur van Jakarta gaat over blasfemie en religieuze spanningen. Onze gast legt uit dat dat een welkome kapstok is voor radicalen en journalisten, maar dat het daar in de grond in het geheel niet over gaat. Het gaat wel over enorme verrijking en corruptie van machthebbers. De huidig gouverneur maakt zich sterk om daar een offensief tegen te maken. Nu is het een oud verschijnsel dat wie opstaat tegen machthebbers om hun immoreel gedrag ter discussie te stellen op grote weerstand stuit. Het kostte Johannes de Doper in vroeger tijden al de kop. Hij had Herodes erop gewezen dat hij een schaamteloze fout had gemaakt door zich de vrouw van zijn broer toe te eigenen. Corrupte machthebbers houden er niet van schuldig verklaard te worden. Zij reageren met gebruik van grote woorden, macht en geweld. Dat is in deze rechtszaak niet anders, leren we. De vorige president heeft zich onwaarschijnlijk verrijkt, daar moet niet teveel praat over zijn. Hij schoof zijn eigen zoon naar voren voor de post van gouverneur, en heeft middelen om demonstranten naar Jakarta te lokken. En er wordt gezegd dat de zaak van een waarnemer van Human Right Watch, die tien jaar geleden  naar Nederland reisde en in het vliegtuig naar Singapore vergiftigd is een rol zou kunnen spelen. Zijn lijk werd abusievelijk niet teruggestuurd naar Indonesië maar werd naar Nederland gevlogen, waar werd vastgesteld dat hij vergiftigd was. Toen werd het een zaak. De toenmalige president is er in geslaagd de zaak niet voor de rechter te krijgen, vanwege het belang dat de waarnemer dingen in Nederland aan het licht zou brengen die hem in diskrediet zouden brengen. De familie van de waarnemer dringt er nog steeds op aan dat de zaak wordt berecht, wat de voormalige president met zijn handlangers zou proberen te verhinderen - een van de manieren zou kunnen zijn als zijn eigen zoon gouverneur zou worden.

`Het grootste probleem is leiders die geen schuld of schaamtegevoel kennen,’ zegt onze gast. `En daarvan lijken er steeds meer het in onze wereld  voor het zeggen te krijgen.

Onze loge komt naar Nederland om het werk van Abraham Kuyper te leren. Een andere Chinees-Amerikaanse logée is bij ons om Nederlands te leren met het doel Kuyper in het Chinees te kunnen vertalen. `Dit is wat China nodig heeft,’ zegt ze.

Ons werd verteld dat  Jakarta ’s  gouverneur zijn dagen begint met het lezen van Calvijn en Kuyper, om richting te vinden voor een `schoon’ politiek beleid. 

Calvijn, Kuyper. Ik wens ons en de machthebbers van deze eeuw toe dat ze zich laten vormen door waardige kost. Het gaat goed als er gezond besef is van schuld en schaamte; godsdienst  en levensbeschouwing hebben daarbij van oudsher mensen gevormd en richting gegeven. Dat was in de tijd dat je een touwtje uit de brievenbus kon laten hangen.

 

Margriet van der Kooi

 

Margriet van der Kooi is geestelijk verzorger in het Zuwe Hofpoortziekenhuis en het regionaal psychiatrisch centrum in Woerden. Zij schrijft maandelijks een column in CW-Opinie.