Moeizaam discussiëren zit in dna van vrijgemaakte kerken

Het lijkt er dan toch van te komen: de synode van de vrijgemaakt-gereformeerde kerken (GKv) zou de ambten kunnen openstellen voor vrouwen. Maar dat gaat niet zonder slag of stoot. De vrijgemaakte kerken kunnen terugzien op een slagveld voor theologen, met een onvervalste loopgravenoorlog. Hoe komt het dat deze kerken zoveel moeite hebben met vrouwen in het ambt, en waar komt dat moeizame discussieklimaat vandaan?

“Ik houd de kerkelijke discussies al jaren niet meer echt bij,” zegt kerkelijk werker Peter van der Laan. “Ik werd er moe van. Het is een voortdurende herhaling van standpunten. Veel haantjesgedrag, waar ik mezelf trouwens ook aan schuldig maakte.”

Een aanwijzing voor dat moeizame klimaat is de recente brochure Deformatie of reformatie, geschreven onder het pseudoniem Johannes Hilarius Lindeboom. Het bevat een betoog voor vrouwen in de ambten naar aanleiding van een brochure van stamvader van de vrijgemaakten Klaas Schilder. Reden voor het pseudoniem is volgens uitgever Buijten & Schipperheijn dat wanneer de naam van de schrijver bekend wordt, de discussie toch weer zou gaan over een bijzaak: de schrijver. Waar komt dat moeizame discussieklimaat toch vandaan?

 

Sjibbolet

Het is eigenlijk nooit anders geweest, herinnert Van der Laan zich. “Vroeger had je de discussie over de ‘gemengde vereniging’ waar de jeugdbonden geen ruimte voor wilden maken. Later volgden de discussies over bijvoorbeeld het vrouwenkiesrecht en de zegenende ouderling. Maar niet één discussie raakt zo tot op het bot als die over de vrouw in het ambt. We hebben ons vastgebeten in dit onderwerp. Het is een sjibbolet, ‘dit vraagt God van ons’. Als je naar een dieper niveau afsteekt gaat het echter om vragen als: wie ben ik als man als ik van mijn ambt, van mijn voetstuk af val?”

Van der Laan vindt dat de discussie over vrouwen in het ambt anders aangevlogen had kunnen worden. “Niet door in te gaan op zwijgteksten en te kijken naar vrouwen in het Oude Testament die hun rol overstegen. Wel door je aan de drie-enige God te spiegelen: houd van elkaar als man en vrouw, en als mannen en vrouwen. Draag samen zorg voor een nieuwe generatie. Mannen kunnen vragen ‘hoe komen vrouwen het best tot hun recht, wat dient hun veiligheid en geeft hen vervulling, hoe vinden ze vrede en vreugde en wij met hen’. We hebben vrouwen nodig om niet te vervreemden van onszelf en antwoorden op diezelfde vragen te vinden. Nu vragen mannen zich af of zij de ambten ook mogen openstellen voor vrouwen. Ik hoop dat de 36 mannen op de synode zich onbevoegd verklaren.

Dat ze eerst op de een of andere manier 36 vrouwen kiezen en uitgebreid met hen in gesprek gaan. Het gaat er niet om dat vrouwen mannendingen gaan doen. Dat houdt de oude ‘ambtscultuur’ alleen maar in stand. Vrouwen zitten daar volgens mij ook helemaal niet op te wachten. Bovendien vervreemden we ons van de jongere generaties. Die kennen in hun leven geen uitsluiting meer van vrouwen.”

Emeritus-predikant in de vrijgemaakte kerk Henk Folkers vindt het discussieklimaat verbeterd. Eind jaren ’90 schreef hij mee aan het boek Vrouwen op een zijspoor waarin gepleit werd voor openstelling van de ambten. Dat pleidooi vond niet alleen nauwelijks bijval, het bleef ook niet zonder persoonlijke gevolgen.

Enkele kerkenraadsleden van de kerk waar Folkers stond, begonnen een kerkelijke procedure tegen hem, die doorging tot aan de particuliere synode. “Uiteindelijk heb ik een deal gesloten. Ik zou er niet meer over publiceren. Ik werd monddood gemaakt, ik weet het, maar ik wilde de gemeente waarin ik stond niet scheuren.”

 

Het land in

Pas toen de synode van Ede in 2014 uitsprak dat de zaak vrij bediscussieerbaar moest zijn, voelde Folkers zich vrij om er weer over te beginnen. Hij nam deel aan een werkgroep die het boek Zonen & dochters profeteren schreef, samen met Maarten Verkerk, en theologen Maaike Harmsen en Almatine Leene. “De binnenkerkelijke pers besteedde nauwelijks aandacht aan het boek, alleen het conservatieve blad Nader Bekeken wijdde er een themanummer aan, gevuld met recensies uit andere bladen en een artikel waarin werd opgeroepen de vrede te bewaren,” vertelt Folkers. “Ik denk dat iedereen nu eerst de synode afwacht.”

Naar aanleiding van het laatste boek gingen de schrijvers het land in om te spreken met kerkleden. “Jongeren kwamen niet, voor hen is dit geen item meer. Toch was de sfeer uitgesproken positief. De bijterige sfeer van vroeger was er niet meer.” Er is een ander klimaat gekomen, concludeert hij. “Neem kinderen aan het avondmaal. Niet iedereen is het ermee eens, maar mensen staan meer open voor argumenten.”

De grootste verandering vond plaats toen Folkers in het buitenland was, meent hij. In 2001 vertrok hij voor missionair werk naar Congo, in 2007 kwam hij terug. “Je houdt natuurlijk wel contact met Nederland maar toch verraste de veranderde sfeer me enorm. Er kon opeens van alles op het gebied van liturgie, ouders die hun kinderen niet wilden laten dopen werden tegemoetkomend behandeld, en de toelating tot het Avondmaal was versoepeld. Dat is veel ingrijpender dan vrouwen in het ambt!”

 

Blogs

De binnenkerkelijke pers mag dan grotendeels zwijgen over de vrouw in het ambt, op blogs is dat wel anders. Neem het blog theologieplus.net van docent Systematische Theologie aan de vrijgemaakte universiteit Dolf te Velde: ‘Door vanaf het begin uit te gaan van gelijkheid tussen mannen en vrouwen, ontnemen de deputaten zich de mogelijkheid om een functionerend onderscheid tussen gelijkwaardigheid en eigenheid te hanteren. Gelijkwaardigheid is geforceerd tot gelijkheid - wat echt iets anders is - en in dat kader lukt het eigenlijk niet meer om aan de eigenheid van mannen en vrouwen goed profiel te geven.’ Hoe dat profiel eruit moet zien, meldt Te Velde niet.

 

Oververhitting

Mark Veurink (29), predikant van een samenwerkingsgemeente van GKv en CGK in Franeker, is niet erg betrokken bij het debat. Zijn vrouw heeft theologie gestudeerd maar wil geen predikant worden, en in zijn eigen gemeente is vrouwen in de ambten nauwelijks een thema. Hij herkent wel de oververhitting in de debatten in de pers. “Dat komt van de onderliggende angst dat dit meer is dan een los thema. Tegenstanders zijn bang dat alles op de helling komt te staan. Dat speelt ook een rol bij andere hete hangijzers zoals schepping of evolutie, en homoseksualiteit. Ook daarbij is er geen prettig discussieklimaat.”

Opvallend bij deze drie hete hangijzers is de overeenkomst: het gaat in alle gevallen over de identiteit als man of vrouw. Bij ‘schepping of evolutie’ is immers het verhaal van Adam en Eva van belang, bij homoseksualiteit en bij de vrouw in het ambt gaat het ook over identiteit. Immers, de vorige synode sprak uit dat ‘wie zich bezint op de vrouw in het ambt, moet rekenen met het verschil in verantwoordelijkheid dat de Bijbel leert’. Hoe dat dan in elkaar zit, daar deed de synode geen uitspraak over.

 

Bevreemdend

De uitspraak van Folkers dat de discussie over vrouwen in de ambten langs jongeren heen gaat, vindt Veurink te kort door de bocht. “In mijn eigen netwerk, met veel theologen van mijn generatie, speelt het wel degelijk. Ook op catechisatie kan ik moeilijk uitleggen waarom in onze kerk alleen mannen ouderling en diaken mogen worden.”

Wel een trend is de gerichtheid op de plaatselijke kerk, stelt Veurink. “Jongeren ervaren het concept van een synode die grote beslissingen neemt als bevreemdend. Laat het over aan de plaatselijke kerk. Dat is ook het huidige voorstel van de deputaten.”

Zitten jonge vrouwen in de GKv er niet mee dat ze geen ambt mogen bekleden? “Een bepaalde groep wel, die vrouwen ken ik zelf ook. Maar voor de meerderheid is het niet zo’n issue. Ik heb de indruk dat het vrouwen hier in Franeker niet zoveel uitmaakt.”

De discussie zal gewoon verdergaan, denkt Veurink, wat de uitkomst ook is. “Als de synode besluit voorlopig geen vrouwen toe te laten, zullen een aantal plaatselijke kerken hun eigen gang gaan, en dat wel doen. De synode kan besluiten de ambten niet voor vrouwen open te stellen, maar kan de gegeven ruimte voor discussie niet meer inperken. Ze kunnen niet meer zeggen dat het ‘ongereformeerd’ is om te pleiten voor vrouwen in het ambt: dan zou opeens de halve kerk onder de leertucht komen…”

Theoloog Maaike Harmsen is co-auteur van het boek Zonen & dochters profeteren. Hoe ervaart zij

het discussieklimaat in de GKv? “Offline: prima. Ik heb geen negatieve ervaringen daarmee gehad de laatste jaren. Ik hoop dat anderen mijn toon ook als respectvol ervaren. Online en in kranten en bladen is de toon ten aanzien van ons als schrijvers van het boek boos, badinerend, een enkele keer bedachtzaam.

Laat ik bij de laatste blijven staan: een ieder die het hele boek leest en op een rustige toon inhoudelijke vragen stelt, willen we graag antwoord geven. We willen natuurlijk graag dat lezers na afloop overtuigd zijn dat het te verantwoorden is vrouwen toe te laten tot alle ambten en taken.

Maar we zijn ook tevreden als een groep lezers zegt: Ik ben niet overtuigd van jullie standpunt, maar ik vind de redenering wel bijbels onderbouwd.”

 

Moeite

Harmsen heeft zelf nooit predikant willen worden, dat maakt het wel makkelijker om enige afstand tot de discussie te houden, vindt ze. “Toch kan ik me een paar momenten herinneren dat ik het er moeilijk mee had. Toen ik bijna afgestudeerd theoloog was bijvoorbeeld, en actief in een plaatselijke gemeente, werd mijn man gevraagd ouderling te worden. Nu is hij daar heel geschikt voor, maar het gemak waarmee hij voor een ambt werd gevraagd, stak schril af met de moeite die ik had moeten doen om preekcollege te mogen volgen of een stage in een kerk te mogen doen.”

Maar het ambt is niet het enige wat belangrijk is, ook hoe je als vrouw gezien wordt, telt mee. “We waren als gezin twee jaar geleden, na een periode in het buitenland, weer op zoek naar een goede kerk. En we hadden een prachtige missionaire gemeente gevonden, hartje Den Haag. Op de introductieavond voor nieuwe leden vertelde de voorganger dat hij hart had voor leiding geven, en dat hij graag mannen begeleide op weg naar leiderschap, maar dat hij niet wist wat hij met vrouwen met talent aan moest. Voor mij hoefde die kerk niet meer; want juist als er buiten ambten ook informeel nog een cultuur is om vrouwen uit te sluiten uit bepaalde posities en taken, blijft er weinig ruimte over. We hebben toen, ondanks het orgel, bewust gekozen voor weer een vrijgemaakte kerk. En een van de redenen was de zekerheid dat ik als theologe gewaardeerd zou worden om wie ik was. En omdat ik zeker wist dat er verandering aan zat te komen ten goede voor vrouwen op het gebied van het ambt.”

Dat vrouwen een kerkelijk ambt bekleden, gaat volgens Harmsen sowieso wel gebeuren. “De vraag is, hoe gaat dat onderbouwd worden? Zowel ons boek als het deputatenrapport trekken uiteindelijk - al is het met verschillende accenten - dezelfde conclusie: het is bijbels verantwoord vrouwen toe te laten. En ook: de moeilijke teksten over vrouwen in de gemeente hebben vandaag de dag ook nog zeggingskracht. In ons boek hebben we daar uitgebreid aandacht aangegeven.

Dat is een verschil met het voorstel van drie jaar geleden: daarin werden de zwijgteksten gelijkgesteld aan een tekst over slavernij. Daarmee werden de teksten allemaal contextueel buitenspel gezet.

Het deputatenrapport en ons boek hebben de zeggingskracht voor vandaag naar voren gehaald; daarmee is het eigenlijk conservatiever in de beargumentering dan een paar jaar geleden.”

 

Ineke Evink

 

In juni staat de kwestie op de agenda van de synode van de GKv.