Kirchentag 2017: 'U bent een God die mij ziet'

Eind mei was het opnieuw Kirchentag voor de protestantse (evangelische) christenen in Duitsland. En dat was te zien. Oranje sjaals met het motto Du siehst mich kleurden Berlijn in straten en metro. Behalve een aantal kleinere podia op tal van plekken in de stad stonden er drie hoofdpodia voor de Brandenburger Tor, de Rijksdag en op de Gendarmenmarkt. 

Om de twee jaar vindt dit groots opgezette event plaats, dit keer in Berlijn. Wittenberg werd erbij gevoegd met het oog op de viering van 500 jaar Martin Luther en 500 jaar protestantisme. De Kirchentag – of eigenlijk vier dagen, van woensdag tot zondag - trekt altijd vele mensen. Dit keer 105.000 mensen die alle dagen meedoen, en vele duizenden dagjesmensen.

Dat is te veel voor Wittenberg.  Daarom was er daar een eigen weekprogramma, maar zondag werd met alle deelnemers afgesloten -150.000 - in een feestelijke viering met verkondiging  en Avondmaal op de uitgestrekte Elbenwiese.

In Duitsland is dit een groot item. De dienst werd live uitgezonden op tv. De recentelijk gekozen bondspresident Frank-Walter Steinmeier (SPD) dankte in zijn slotwoord de kerkmensen voor hun maatschappelijke inzet maar ook hun geestelijke inzet door gebed, kerkdiensten en samenkomsten als de Kirchentag. En natuurlijk prees hij Luther om zijn moed en geloof.

 

Lekenbeweging

De Kirchentag staat los van de kerkelijke leiders en instituten. Het begon na de oorlog - in het verlengde van de Bekennende Kirche – als lekenbeweging. Dat is het nog steeds de kracht van deze ontmoetingen. Niet  de bisschoppen en superintendenten bepalen het programma, maar een eigen presidium nodigt de vele sprekers uit. Onder hen vele prominente politici, haast alle ministers inclusief Angela Merkel, verder bekende en minder bekende musici, vele wetenschappers, predikanten,hoogleraren en bisschoppen uit binnen- en buitenland.

Hoogtepunt was dit keer een gesprek op het podium voor de Brandenburger Tor tussen Merkel en Obama over democratie en vrede, 70.000 waren erbij. Niemand praat op de Kirchentag over geloof en God met meel in de mond, ook de politici niet. Een Pechtold zou het hier geen uur uit houden. De sfeer heeft altijd iets van GroenLinks: het gaat over migranten, over de opvang van vluchtelingen, gendervragen, zorg en ouderen. Er is heel veel muziek, maar er is ook heel veel geloof en vroomheid. Iedereen voelt een beetje links, maar niemand is seculier zoals in ons land.

    

 

U ziet mij

Natuurlijk valt vaak de naam van Luther. Een aantal citaten hoor je overal. Over de vrijheid van een christenmens, en dat elke gedoopte een priester was, en de ware schat der kerk is het Woord van God.  Het thema - altijd een bijbeltekst - was dit keer een woord van Hagar in de woestijn: ‘U bent een God die mij ziet’. Dit thema zingt overal om je heen, waar je ook zit. In een van de grote jaarbeurshallen (3000 of 5000) of in een bijeenkomst met slechts een paar honderd. Onder hen ook veel jonge mensen.

Elke morgen is er een bijbelstudie van een uur met mooie teksten: Maria zingt: ‘dat U mij  hebt willen zien’; Jakob die zich verzoent met Ezau: ‘ik heb uw aangezicht als dat van God gezien’; en Zacheus, Jezus zag hem… Bijzonder is dat ook de prominente inleiders zoals minister Schäuble of Margot Kässman - of welke prominent dan ook - heel dicht bij de tekst blijven, terwijl zij sterke actuele toepassingen maken. Vaak wordt er ook gezongen. Daarna volgen belangrijke inleidingen. ‘s Middags is er naast  intensieve debatten ook veel muziek, workshops, cabaret, ontspanning. De avond gaat door tot de Avondzegen rond tien uur. Met vele duizenden bij de hoofdpodia, met kaarsen en dit keer zingend: bless the Lord my soul…

 

Keuzes maken

Als je het programmaboek in huis krijg en even erin kijkt, word je haast wanhopig. Wat moet je veel aan je voorbij laten gaan. Ik geef een impressie wat mijn vrouw en ik meemaakten.

Na de opening op woensdagavond is het Hemelvaartsdag. Ik kies voor de dienst in de Berliner Dom. De dienst lijkt tradioneel te verlopen. Maar wat heet tradioneel. Indrukwekkende orgel- en trompetmuziek, het Staats- en Domkoor, de geestelijkheid schreed binnen. De verkondiging werd verzorgd door een gast: Klaus Reichert, een bekende schrijver. In zijn preek legde hij de hemelvaart van Elia en die van Jezus dicht bij elkaar. Die van Elia met veel onweer, gedonder, veel bliksem, wagens, ruiters, die van Jezus stil, zonder een woord te zeggen. Zelfs niet door Jezus.

Daarna schrijdt de geestelijkheid achter een hoog kruis naar buiten, wij er allemaal achteraan. Op straat zingend: Gen Himmel aufgefahren ist en Lasset uns mit Jesus ziehen.  En nog veel meer. Zo komen we uit bij de Marienkirche waar eerst ballonnen worden opgelaten. In de kerk gaat de dienst verder met een oratorium van Telemann over Elia en Jezus, daarna Avondmaal en uiteindelijk het  Halleluja van Handel. Voor Obama zijn we dan te laat natuurlijk. Maar ‘s avonds bij het podium achter de Wilhelm Gedächteniskirche kom ik iemand tegen die er wel is geweest en bij een glas wijn verslag doet.

 

Onheilige heilige

Natuurlijk wil ik ook een echt Reformatiethema meemaken en zo kom ik terecht bij Nadia Bolz-Weber en dr. Christina Aus der Au. Thema : ecclesia semper reformanda. Naast me zat een organist uit Noorwegen en een probst uit Pommeren (soort lutherse classispredikant) . Opvallend: op de Kirchentag hoor je niemand over de krimpende kerk waarmee we in de PKN nu al weer een paar jaar heel stressig en bangig bezig zijn. Want het gaat maar niet goed, roepen in ons land alle deskundigen die al maar bezig zijn met saneren in plaats van bekeren. En die uren vergaderen met als hoofddoel: nooit meer vergaderen.

Op de Kirchentag hoor je hier niemand over: geen bisschop, geen probst, geen organist. Wel zoekt iedereen naar vernieuwing. “Moet er iets veranderen?” “Absoluut”, zei de probst, maar wat wist hij niet. Nadia Bolz bleek een lutherse dominee in Colarado en had daar een House for all Sinners and Saints. Zeg een vreemd samenraapsel van mislukten en verknipten. Daarover schreef ze ook een boek ‘Unheilige Heilige’. Ze is een wat bizarre verschijning, blote schouders, armen vol tattoes, uitdagend taalgebruik. Haar verhaal gelardeerd met veel verhalen en voorbeelden: “Stop met proberen van je echte-ik een ideaal-ik te maken. Luther noemde dat allemaal de wet. Laat genade je aanraken en vervullen. Genade is geen warme deken van God maar zoiets als een braadpan voor je kop krijgen.” Ik werd hier heel vrolijk van.

Dr. Christina Aus der Au corrigeerde. “Calvijn was ook een belangrijk  reformator en die benadrukte de heiliging. We moeten wel iets uitstralen, anders zijn, relevant zijn”. Daar zag Nadia niets in. Uit de zaal kwam: “Er zijn ook mensen die zijn gelukkig en hebben niets om getroost te worden.” “Zulke mensen ken ik niet”,  zei Bols. Typisch: nauwelijks een opmerking hoe je de kerk zou moeten vernieuwen via nieuwe vormen. In plaats daarvan de kern van Luthers theologie heel dicht aan het hart gelegd. ‘Stel: je hebt als kerk nog vijf jaar. Wat ga je nog doen? Of ga je liever verder met de gedachte: nog 500 jaar verder sukkelen.’  

 

Bonhoeffer

Het Bonhoeffer-Haus is niet ver van de jaarbeurshallen. Wij er heen. We worden ontvangen met thee in een kleine ronde. Een oudere predikant legde uit wat dit voor huis was en vertelde veel over de jaren dertig maar ook over de Duitse mensen die pas na 40 jaar zwijgen waren begonnen hardop te praten. En daarmee niet meer stoppen. Boven is de studeerkamer van Bonhoeffer. Daar mogen we ook even kijken. Bijzonder. “Waarom is hij niet gevlucht toen hij ‘s morgens hoorde dat zijn zwager was gearresteerd?”  Zijn ouders hadden diverse vluchtplannen, maar hij wilde niet. Hij meende andere familieleden in gevaar te brengen. Ook dit soort dingen horen bij de Kirchentag. Herinneren aan wat gebeurd is, getuigen van God, nooit iemand uitsluiten. Zo ontzettend veel om over na te denken... Goed dat het ‘s avonds vaak wat relaxter isen je alleen hoeft te luisteren naar een concert, een glas wijn drinken onder een boom, of een programma van christenen uit het oosten, en daarna: de avondzegen. Bless the Lord, my soul.

 

Kan dit ook in Nederland?

De paar mensen uit Nederland die je op zo’n Kirchentag ontmoet, vragen zich altijd af bij het afscheid: zou dat ook bij ons kunnen? Nee, dat kunnen wij niet. Wij maken meteen weer ergens een punt van om weg te blijven. Van lekenbewegingen houden we sowieso niet.

Toch apart dat in de ambiance van de Kirchentag al die politici zich veilig voelen over zichzelf, hun geloof en hun visies te discusieren. Anders dan in het parlement. In de ruimte van de kerk gaat het anders toe, zeggen we alles, en vragen we alles maar op een manier dat je veilig bent. Zelfs een minister.

Intussen wel jammer dat het bij ons niet kan. Noteer in je agenda: juni 2019 Dortmund. Dichtbij. Je kunt op de fiets erheen. Doen.

 

Piet de Jong