Deze editie

content image

In games is religie heel gewoon

Games bespreken in de lessen godsdienst: dat lijkt een droom voor middelbare scholieren, maar niet per se leerzaam. Toch worden games steeds beter, en bieden ze soms interessante aanknopingspunten voor het gesprek over levensbeschouwing en geloof, vindt docent, gamer en theoloog Liesbeth Last.

Theoloog en docent Liesbeth Last is een van de weinigen die zich bezighoudt met het verhalende aspect van games. Er wordt veel onderzoek gedaan naar het verslavende effect van games, maar dat ze ook interessant zijn vanuit levensbeschouwelijk perspectief, en dat ze discussies kunnen oproepen over religie en geloof, is minder bekend.

Op de website van de Katholieke Universiteit Leuven heeft Last hier lesmateriaal voor ontwikkeld dat voor docenten godsdienst beschikbaar is.

 

Wanneer had u voor het eerst het idee: games zijn eigenlijk een heel goed uitgangspunt voor godsdienstlessen?

“Ik ben zelf al heel lang gamer, en zo’n vijf jaar geleden viel het me voor het eerst op dat games eigenlijk veel meer waren geworden dan entertainment.  Games worden steeds beter qua verhaal en vormgeving, omdat er ook steeds meer geld in wordt gestopt. De afgelopen jaren zijn gameontwikkelaars bovendien de verhaallijn van hun spellen steeds belangrijker gaan vinden, en ook de vormgeving. Decorelementen hebben in veel games een levensbeschouwelijke achtergrond. Dat komt ook doordat die games in de VS of Europa worden gemaakt, door mensen die vaak godsdienstonderwijs hebben gehad, zelf niet meer gelovig zijn, maar wel putten uit de christelijke traditie.”

 

Een van de games die u beschrijft is Rise of the Tomb Raider met Lara Croft. De hoofdpersoon van die game is archeologe en vindt op een gegeven moment een afbeelding van Christus Pantocrator.

“In Rise of the Tomb Raider worden veel christelijke afbeeldingen en details gebruikt, die overigens op zich niet echt nodig zijn om verder te komen in het spel. Maar je kunt dan wel de vraag aan de leerlingen stellen: wat heb je nog meer ontdekt wat een link kan hebben met levensbeschouwing? In dit geval heb ik die afbeelding van Christus Pantokrator gebruiken voor een les over het gelaat van Christus. Hoe komt het dat katholieken dat wel afbeelden, terwijl protestanten dat niet doen? Zo kom je tot een inhoudelijk goed onderbouwde les op basis van een game.”

 

Kun je uit de games concluderen dat religie tegenwoordig jongeren op een heel andere manier bereikt?

“Zeker. Natuurlijk hangt het ervan af hoe je religie definieert. In spellen als World of Warcraft wordt veel gewerkt met een bepaalde vorm van transcendentie, met een kracht die de spelers stimuleert. In Rise of the Tomb Raider een sekte die Trinity heet, een verwijzing naar de drie-eenheid. Mijn taak als leraar is om duidelijk te maken dat dit termen zijn die uit het religieuze erfgoed komen. En het gesprek op gang te brengen over de betekenis van dat alles. Want zelf spelen leerlingen vooral voor hun plezier, en zullen ze niet gauw die link leggen.”

 

U had het net al over een sekte met de naam Trinity. In games lijken net als in de populaire cultuur vooral de extremen van religie aan bod te komen. Werkt dat niet juist vervreemdend?

“Ik denk dat dat wel meevalt, want de religieuze elementen vallen doorgaans niet zo op. Mensen spelen games vanwege het entertainment. Maar als je ze aan het denken zet over wat ze zien, kan dat wel leiden tot verdieping, tot de vraag wat religie kan betekenen. De grote kaskrakers als het oorlogsspel Call of Duty en Rise of the Tomb Raider hebben inhoudelijk niet echt een rechtstreekse link met religie. Maar er zijn ook games die een meer mediterend karakter hebben. Bijvoorbeeld de game Journey. Dat wordt gemaakt door een interessant gamebedrijf dat zich richt op games die de innerlijkheid proberen te raken, in tegenstelling tot doorsnee games, die vaak gericht zijn op actie, geweld, de strijd tussen goed en kwaad.”

 

Wat is de verhaallijn van zo’n game als Journey?

“Het is heel meditatief,  er is eigenlijk nauwelijks een verhaallijn. Je loopt door de woestijn, en je ziet een berg waar licht uit komt. Die moet je zien te bereiken. Het bevreemdende is dat je andere spelers tegenkomt, maar dat je niet met ze kunt communiceren. Je kunt elkaar alleen wel wat helpen om samen die berg te bereiken. Dat geeft een bepaalde vorm van vertrouwen. Iedere speler heeft bijvoorbeeld een sjaal om die je de kracht geeft om te vliegen. Maar dat werkt slechts tijdelijk, en dan beland je weer op de grond. Maar als je met z’n tweeën bent, kun je elkaar kracht geven en zo blijven vliegen. Je geeft dus eigenlijk steun aan elkaar.”

 

Er worden dus eigenlijk geloofservaringen gevisualiseerd, als ik het goed begrijp.

“Ja, inderdaad. Je loopt door een prachtig landschap en je houdt je blik gericht op de berg die licht uitstraalt. Natuurlijk zijn er wat hindernissen waar je over moet. Je kunt niet sterven in dat spel, en  er wordt ook niet geschoten. Sommige leerlingen vinden het saai om te spelen, anderen vonden het juist heel indrukwekkend. Het duurt twee of drie uur en dan ben je bij die berg. Daarbij wordt ook klassieke muziek ingezet, wat een extra dimensie geeft aan het spel. Dit spel wordt in Groot-Brittannië, in Exeter overigens ook gebruikt bij bepaalde vieringen. Het wordt blijkbaar niet als storend gezien als het dan als decor op de achtergrond functioneert.”

 

In hoeverre kunnen jongeren een onderscheid maken tussen de  wereld van de game en de echte wereld van hout en steen en echte mensen daarbuiten?

“Ik ben ervan overtuigd dat ze dat kunnen. Dat heb ik gemerkt toen ik het spel “Life is Strange” gebruikte in verschillende klassen. In de game wordt aan spelers de vraag voorgesteld: stel, een meisje is het slachtoffer van cyberpesten. Wat zou jij doen? Ga je naar de politie of ga je zelf op onderzoek uit?  In het spel gaan jongeren dan op onderzoek uit, terwijl ze in het echte leven bij dezelfde vraag aangeven dat ze naar de politie zouden gaan. In het spel gaan jongeren voor de uitdagende keuzes. Ze willen experimenteren om te zien wat de resultaten zijn, terwijl ze in het echte leven eerder naar de politie of naar een vertrouwenspersoon zouden gaan.

Het is ook niet zo dat je als je een gewelddadige game speelt, je daardoor ook gewelddadig wordt. Het is met name een vorm van escapisme. Net als liefhebbers van horror niet zozeer moorddadig zijn, maar eerder een soort ontlading zoeken. Als iemand gestorven is, is soms de neiging er ook om te lachen om de verhalen om die persoon. Dat zijn mechanismes die de stress uit de maatschappij halen.”

 

Games worden vaak gediaboliseerd, schrijft u ergens. Ze kunnen natuurlijk ook verslavend zijn. Wat brengt u ertoe om ze juist in de godsdienstles te betrekken?

“Het is belangrijk dat er ook over wordt gepraat met jongeren. Veel collega-docenten bespreken geen games, omdat ze er een afkeer van hebben of omdat het medium hen onbekend is, maar op die manier blijven ze in de taboesfeer. Het is belangrijk om die juist te doorbreken. Ik heb ook leerlingen die wel heel veel gamen. Doordat het over games gaat, komen ze ook naar me toe en dan heb ik daar als volwassene weet van. Dat is beter dan wanneer ze dat probleem alleen in hun eigen kamer laten. Dat demoniseren leidt tot extra gebruik, want mensen zijn gevoelig voor taboes, dat leert het verhaal van de zondeval al.

Ik denk dat het voor ouders ook belangrijk is om te weten wat voor games hun kinderen spelen. Toon er daarom interesse in. Dan kun je er gesprekken over hebben. Laatst zag ik hoe een kind van een jaar of negen een best wel gewelddadig spel kreeg van zijn ouders. Ik denk dan: besef dat het belangrijk is om met je kind in gesprek te gaan over videogames. Als ouder laat je je negenjarig kind toch ook niet vrij rondlopen op de Grote Markt in Brussel? Volwassenen zijn vaak bang voor games, omdat ze die met geweld associëren, maar dat is geen reden om je er maar niet in te verdiepen.”

 

U bespreekt naar aanleiding van een oorlogsgame als Call of Duty ook verschillende visies op oorlog, ook meer pacifistische visies en de visie van de paus over actieve geweldloosheid. Hoe reageren leerlingen daarop?

“Als ik met Call of Duty in de klas kom, dan likkebaarden ze, dan wrijven de leerlingen zich in hun handen. Maar als je dat dan vervolgens gaat bespreken gaat er een wereld voor ze open. Wat voor visies op oorlog zijn er? Wat voor visie heeft het spel zelf? Zo worden leerlingen gemotiveerd om verder te kijken dan het pure geweld. Het laatste game van Call of Duty gaat overigens ook over dat personages mensen kunnen gaan helpen op het slagveld.”

 

U klinkt eigenlijk best wel positief over de visie van het spel zelf op geweld.

“Je hebt een variant van Call of Duty met zogeheten Nazi-zombies en daarbij gaat het echt alleen om het schieten om het schieten. Maar bij de singleplayer (de variant met gewone spelers, red) zijn soldaten geen moordmachines maar mensen van vlees en bloed. Zij vinden bijvoorbeeld mensen die zich hebben verstopt voor het nazisme en discussiëren dan met elkaar: moeten we deze mensen achterlaten? We hebben immers ook een functie als humanitaire hulpverlener. Behalve dat het een schietspel is kun je er dus ook vragen over stellen als: wat is geweld? Hoe ver moeten we gaan om de vrijheid te verdedigen? Wat is vrijheid eigenlijk?

Maar er worden ook heel andere oorlogsspellen gemaakt dan Call of Duty. Het spel This War of Mine is bijvoorbeeld een spel vanuit het perspectief van oorlogsslachtoffers. Er is dan geen richting, de speler moet in chaos overleven. Want er is geen draaiboek voor iemand die in oorlog leeft. Dat spel is confronterend om te spelen, ook als je daarbij het contrast met Call of Duty bedenkt. Daarbij ben je de held, en sta je aan de veilige kant van het wapen. Dat besef komt als je die spellen met elkaar vergelijkt.”

 

Een andere game die u bespreekt is de science fictiongame Mass Effect Andromeda. Wat maakt dit met het oog op religie zo’n interessante game?

“Science fiction is interessant om dat alles objectief gemaakt wordt. Bepaalde kwesties worden van deze wereld weggetrokken, en dat kan verhelderend zijn. Zoiets gebeurt ook in een filmserie als Star Trek, waarbij allerlei rassen en volkeren voorkomen. Dan gaat het niet om Marokkanen of Belgen of Algerijnen, Duitsers of Nederlanders, maar om abstractere rassen. Hoe gaan zij met elkaar om en hoe doen wij dat? Het abstract maken van racisme kan een opening bieden om objectief naar iets te proberen te kijken. Op die manier kun je de emotie weghalen  en blijft de essentie over.”

 

 

https://www.kuleuven.be/thomas/page/videogames-overzicht/

 

Meer lezen? Een abonnement of 3 gratis proefnummers zijn zo geregeld. CW Opinie is zowel digitaal als op papier te lezen.