Deze editie

content image

Yakub  Kartawidjaja: Luthers ideeën  over muziek  zijn ook van  betekenis in  Indonesië


Muziek en geloof kunnen niet zonder elkaar, meende Maarten Luther. Muziek verjaagt de duivel, geloofde hij. De Indonesiche predikant Yakub Kartawidjaja promoveerde op de invloed van Luthers theologie op zijn ideeën over muziek.

 

tekst Ineke Evink, beeld Theologische Universiteit Apeldoorn, Bernard du Pont

 

Binnenhuisarchitectuur studeren in Singapore, gitaar in Australië en theologie in Jakarta. Als je zijn cv kent dan mag het niet meer verbazen dat de Indonesische predikant Yakub Kartawidjaja 5 september promoveerde op de rol van muziek in Maarten Luthers theologie aan de Theologische Universiteit Apeldoorn.

U hebt een paar interessante carrièremoves achter de rug: van binnenhuisarchitect naar musicus naar theoloog.
“Voor christenen is elk beroep een roeping van God. En waarom God het beroep van binnenhuisarchitect voor mij in gedachten had? Ik was verlegen. Om predikant te zijn en in het openbaar te kunnen spreken, moest ik eerst ontwerper worden. Ik moest leren aan klanten mijn ontwerpen uit te leggen, en later aan projectmanagers te vertellen hoe ze moesten worden toegepast. Zo kwam ik van mijn verlegenheid af. Door dit beroep werkte God in mijn leven.”

Hoe kwam u terecht bij Luther en muziek?
“Toen ik nog musicus was, heb ik Gods roeping aanvaard om fulltime predikant te worden. Tijdens mijn studie theologie raakte ik geïnteresseerd in de
reformatorische kerkgeschiedenis, en vooral in leven en werk van Maarten Luther, omdat hij van alle zestiende-eeuwse hervormers het meest positief was over de rol van muziek in de eredienst. En muziek is mijn passie.
Het onderwerp muziek komt bij Luther overal aan de orde: in zijn geschriften, zijn lessen, brieven en tafelredes (Tischreden), al schreef hij geen afgeronde theorie over muziek.
Ik was ook geïnteresseerd in zijn aanvechting, zijn Anfechtung, en dan vooral zijn ontmoeting met de duivel, die in zijn geval verklaart waarom hij muziek zoveel hoger waardeert dan de andere hervormers. En daarnaast veranderde Luther natuurlijk de loop van de geschiedenis.”
 
Muziek was altijd al heel belangrijk in de kerk, ook voor de reformatie. Waarom is dat?
“De hervormers en ook al de kerkvaders vóór hen beschouwden muziek als een gave van God.
Het kloppen van ons hart is een natuurlijk ritme in ons lichaam, zo zijn we geschapen. Ritme is een heel belangrijk aspect van muziek. En met zingen richt je je met je hart tot God, en ook tot anderen. Muziek is een hemelse gave, mensen zijn ermee geschapen om God te eren.
Luther geloofde dat er een hemels koor is van engelen en heiligen, en dat wij met hen verbonden zijn door de muziek waarmee we samen God loven. Ik geloof dat muziek niet alleen belangrijk is in de kerk maar dat de kerk ook aan de wereld moet laten zien hoe goede muziek klinkt.”


Grootste gave
Een van Luthers meest voorkomende uitspraken is dat muziek een gave is van God, niet van mensen, stelt Kartawidjaja. Hij vindt het zelfs de grootste gave van God. In zijn geschrift Encomium Musices onderscheidt Luther de volgende trappen van muziek: geluid en harmonie, vogelzang, de menselijke stem, de kracht van muziek, muziek als instrument van de heilige Geest, en artistieke muziek.
“Al deze stadia hebben volgens Luther hun eigen unieke karakter, en allemaal vullen ze elkaar aan en lopen in elkaar over. Het begint met het geluid van de natuur, dat er wel is maar niet wordt gehoord (daarom vond Luther muziek een praktische kunst en geen intellectuele wetenschap). Dan komt het vogelzang, dat wel mooi is maar niet wordt begrepen. Het hoogste stadium wordt bereikt door de menselijke stem die Christus kan verkondigen door het zingen van het Woord, in meerstemmige muziek.”
Het verband tussen Luthers theologie van de gave en zijn gedacht over muziek ligt dus in Christus, legt Kartawidjaja uit.
“Hij is gegeven (en gaf zichzelf) om deze zondige wereld te genezen, en muziek is gegeven om de duivel te verdrijven en de geest van de vreugde wakker te maken. De gedachte van de gave bij Luther, is dat ons iets gegeven wordt dat wij op onze beurt weer teruggeven. Wij moeten de gave van de muziek dus gebruiken om anderen daarmee te dienen. Om hen het evangelie te laten horen, tot eer van God.”

Wat is Luthers theologie over de duivel?
“De duivel was een belangrijke figuur voor mensen in de Middeleeuwen en dus ook voor Luther. Hij was een kind van zijn tijd en geloofde in klopgeesten en huisgeesten, in kabouters of gnomen, die hij omschrijft als harige wezens, vergelijkbaar met faunen of saters. Ze doen allerlei kwaad, zoals het kwellen van kinderen en het veroorzaken van een storm en ernstige ziektes.
Luther schrijft ook allegorisch over deze wezens als goddeloze leraren. Soms personaliseert Luther de duivels als goddeloze mensen. De nacht speelt daarin een belangrijke rol, met zijn dromen en nachtmerries. Hoewel Luther moeite had met het afstand doen van bijgeloof, kreeg hij uiteindelijk toch een meer theologische visie op geestelijke strijd.
Luther ervoer de buikpijn waarvan hij veelvuldig last had - waarschijnlijk als gevolg van verstopping - als een directe aanval van de duivel. Die aanvallen kwamen vooral als hij op de wc zat. In de Middeleeuwen  heerste de idee dat de wc bij uitstek de plek is waar de duivel zijn smerige werk doet. Nieuw echter was bij Luther, dat het ook de plaats was waar de heilige Geest hem leerde op God te vertrouwen.”

Luther beschouwde muziek als tegengif voor de duivel. Hoe zit dat?
“Omdat Luther ervan uitgaat dat muziek een schepping is van God, is het logisch dat de duivel - als duistere geest - wegvlucht van muziek, zeker wanneer het Woord van God wordt gezongen. Luther grijpt daarvoor terug op I Samuel 16, waar het verhaal staat over David die muziek maakte voor Saul, en daarmee zijn boze geest wegjoeg.
Luther verbindt de Anfechtungen die hij ervaart sterk met de duivel. Hij schrijft er over in een brief uit 1530, wanneer hij door de keizer verbannen is en daarom niet kan naar de Rijksdag in Augsburg kan komen, terwijl die vergadering zo belangrijk is voor de toekomst van het christendom. Zijn beschermheer Johann van Saksen had hem achtergelaten in het fort van Coburg, waar hij veilig was voor paus en keizer. Ondertussen werd in Augsburg onderhandeld, gedreigd, geïntrigeerd en bedrogen.”


Nachtegaal
“Luther kon ondertussen genieten van de natuur en je kunt je voorstellen dat hij genoot van het zingen van de nachtegaal”, zegt Kartawidjaja. “Luther dankt God in een van zijn geschriften in het bijzonder voor de nachtegaal, omdat die zo mooi zingt. Maar tegelijkertijd werd hij gekweld door verleidingen en verzoekingen, zowel geestelijk als lichamelijk.
Hij werd er wanhopig van en zelfs letterlijk ziek. Zijn been deed pijn, hij kreeg ernstige hoofdpijn en viel regelmatig flauw. Hij sliep bijna niet meer en raakte uitgeput. In deze staat schreef hij een brief aan de componist Ludwig Senfl, waarin hij een theologie van de muziek beschrijft met als belangrijkste element dat muziek de duivel verdrijft.
De duivel maakt de mens melancholiek, verdrietig en bezorgd, maar God brengt heil. Hij schrijft dat de duivel, die droefheid en verontrusting veroorzaakt, op de vlucht slaat bij het geluid van muziek. En daaronder valt dus ook het gezang van vogels, waarvoor hij God dankt.”

Is Luthers theologie over de muziek persoonlijk getint?
“Die is zelfs héél persoonlijk, maar dat geldt eigenlijk voor ons allemaal. Iedere christen heeft wel eens het gevoel gehad dat God ver weg was of dat hij niet meer kon bidden. Je kunt bang zijn voor de dood of voor gevaar. Tegelijkertijd geloof ik dat eigenlijk iedereen van muziek houdt, en dat muziek kan helpen als je zoiets overkomt.”

Welke muziek wordt gemaakt in Indonesische kerken?
“In de erediensten zingen we gezangen, begeleid door instrumenten. We gebruiken alleen natuurlijke akoestiek. We hebben ook een eigen concertzaal waar zowel seculiere als religieuze muziek wordt gespeeld. We proberen een voorbeeld te zijn voor hoe muziek gebruikt kan worden in de eredienst.”
 
Iedere cultuur heeft zijn eigen muzikale traditie. Kan iedere cultuur profiteren van Luthers ideeën over muziek?
“Ja, dat kan zeker. We kunnen ons voordeel doen met de geest van de reformatie, die het oude niet weggooit maar het verandert. We moeten het goede van het oude bewaren en het slechte transformeren. Daarom gebruiken we hier in Indonesië melodieën uit andere landen en culturen en passen we de teksten aan. Op die manier gebruiken we muziek ook om het evangelie te verspreiden. Muziek is immers niet gebonden aan religie, ras of cultuur.”