Deze editie

content image

Geen verbazing meer over Baudet, wel alertheid

Alle signalen wezen op voorhand op een flinke overwinning voor het Forum voor Democratie van Thierry Baudet. Dat die straks in mei uit het niets de Eerste Kamer als grootste partij binnenstormt mocht daarom geen verbazing wekken. Dat betekent niet dat er geen reden is voor grote alertheid. Want met Baudet heeft het populisme weer een volgende stap gezet, stelt Rien Fraanje.

Het was alsof iedereen op woensdagavond nog wat dizzy was door de rechtse directe die was uitgedeeld, en we op donderdag pas bijkwamen en ons realiseerden wat er werkelijk was gebeurd. Zo voelde het de ochtend na de avond na de verkiezingen voor Provinciale Staten blijkbaar. Actualiteitenprogramma's probeerden te duiden hoe het zover had kunnen komen, discussieprogramma's debatteerden er lustig op los. Diverse appgroepen op mijn telefoon liepen vol met soms verbaasde maar meestal verontruste reacties van vrienden en familie. Wat was er in vredesnaam aan de hand dat de partij van een charismatische klimaatontkenner die ijvert voor een Nexit, die zich negatief uitlaat over vreemdelingen en vluchtelingen en bovendien pijlers onder onze democratische rechtsstaat als de media, de wetenschap en de publieke omroep ter discussie stelt, uit het niets de grootste in de Eerste Kamer kan worden?

De verbazing en verwondering over de eclatante verkiezingswinst van Forum voor Democratie verbaasde mij juist weer. We zijn sinds de eeuwwisseling nu al enkele keren overvallen door flinke verschuivingen in de politieke krachtsverhoudingen. Ik verwachtte dat we inmiddels wel enigszins gewend waren aan de wisselvalligheid van het electoraat. En als we nuchter naar de uitslag kijken is er nu ook weer niet zoveel veranderd sinds Pim Fortuyn in 2002 de Nederlandse politiek binnenstapte. Sindsdien zien we dat om en nabij de twintig procent van de kiezers ontvankelijk is voor een nationaalconservatief populistische boodschap.

In 2002 was het de LPF die met 26 zetels uit het niets de Tweede Kamer binnenstormde. Zeven jaar later waren we verbaasd over de entree van Wilders' PVV in het Europees Parlement als tweede partij met vier zetels (17 procent). Een jaar vielen we bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2010 weer achterover nadat de PVV het zetelaantal van de LPF met 24 bijna evenaarde. De PVV is nu bijna een decennium lang een partij die kan rekenen op steun van minimaal tien procent van de kiezers. En nu was het bij deze kiezers blijkbaar tijd om over te stappen naar een nieuwe ster aan het firmament.

Die nieuwe ster werd daarbij geholpen door de ongekende media-aandacht in de weken voor de verkiezingen. Andere partijen volgden de thema's die hij agendeerde en slaagden er blijkbaar niet in om hun eigen verhaal te vertellen. We zagen het eerder gebeuren bij de verkiezingsoverwinningen van de LPF en PVV. En zeker nadat media na de overwinning van de LPF in 2002 ervan werden beschuldigd dat ze het contact met de samenleving hadden verloren omdat ze Fortuyn veel te kritisch zouden hebben bejegend, zien we dat de politieke erfgenamen van Fortuyn sindsdien op radio en tv vrij spel lijken te krijgen zonder dat ze hoeven te vrezen voor enige tegenspraak van betekenis.

 

Voedingsbodem

Op een fundamenteler niveau waren er ook andere aanwijzingen die een overwinning van Baudet op voorhand waarschijnlijk maakte. Nationaalconservatieven hebben wereldwijd de wind in de rug: Hongarije en Polen dichtbij huis, Brazilië, de Filippijnen en de VS wat verder weg. Overal is het recept hetzelfde: de traditionele bestuurlijke elite wordt gepresenteerd als de vijand die doelbewust het volk voorliegt en zijn eigen belang najaagt. Buitenlanders en vluchtelingen worden neergezet als een bedreiging voor de nationale identiteit; en alles wat onafhankelijk denken stimuleert, zoals wetenschap en vrije media, wordt door de nationaalconservatieven fel bekritiseerd. Baudet put uit dezelfde ingrediënten en overal zien we dat de gevestigde partijen geen antwoord hebben op deze vorm van populistische politiek.

Daarbij komt dat onderzoek na onderzoek laat zien dat we in Nederland een logische voedingsbodem hebben voor populistische politiek. Die eerder genoemde twintig procent komt niet zomaar uit de lucht vallen. Generaliserend zien we dat de kiezers van de PVV en nu Forum voor Democratie een betrekkelijk eenduidig profiel hebben. Ze zijn lager tot middelbaar opgeleid, behoren tot de lagere middenklasse en wantrouwen de overheid en politiek door en door. Politieke wetenschappers typeren hen als mensen met 'weinig politiek zelfvertrouwen', wat zoveel wil zeggen dat ze het gevoel hebben dat zij niet of nauwelijks invloed kunnen uitoefenen op de politieke beslissingen die hun leven beïnvloeden. De dames en heren in Den Haag luisteren toch niet en volgen alleen maar hun eigen belang.

 

Inleveren

Dat is niet zomaar als onwaar van tafel te vegen. Diverse onderzoeken hebben laten zien dat er een omvangrijke groep mensen in Nederland is die sinds de financieel-economische crisis van 2008 flink heeft moeten inleveren. Hun inkomen steeg niet of nauwelijks, terwijl zij de vaste lasten zoals huur, energie en de kosten voor de zorgverzekering aanzienlijk zagen stijgen. Veel van hen hebben hun baan verloren en moeten nu als ongewilde zzp'er voor minder geld en zonder voorzieningen als pensioenopbouw het hoofd boven water zien te houden. Tot 2008 was hun inkomen voldoende om elke zomer drie weken met de caravan op vakantie te kunnen en ook nog wat te sparen voor tegenvallers, of eens in de zoveel jaren een nieuwe auto. Maar nu komen ze niet meer aan sparen toe en zijn ze blij als ze aan het einde van de maand geen geld tekort komen.

In een studie uit 2014 heeft het Sociaal en Cultureel Planbureau op basis van tal van sociaal-maatschappelijke indicatoren als opleidingsniveau en economische positie de Nederlandse samenleving ingedeeld in zes groepen. Het Planbureau stelt daarbij vast dat twee groepen - door het SCP aangeduid als 'onzekere werkenden' en 'het precariaat' (laagst opgeleid, vaak uitkering of pensioen, huurwoning, geen of nauwelijks spaargeld) - ronduit kwetsbaar zijn en dagelijks moeten knokken om zich maatschappelijk en economisch te handhaven. Samen maken zij bijna dertig procent (!) van de Nederlandse bevolking uit. SCP-voorman Kim Putters spreekt in zijn recente boek over een veenbrand die woedt en die alleen gedoofd kan worden als de toenemende verschillen in de Nederlandse samenleving worden gedempt.

Het valt de traditionele middenpartijen zonder meer aan te rekenen dat het hen maar niet wil lukken om met een politiek te komen die voor deze groep mensen werkelijk iets betekent. Sommige partijen bewijzen deze groepen wel lippendienst als ze zeggen dat ze er zijn voor de hardwerkende Nederlander of de boze burger. Maar ik kan wel begrijpen als de kiezers van Forum dat wegzetten als holle retoriek. Deze partijen bleven zich immers ondanks alle kritiek maandenlang hard maken voor de afschaffing van dividendbelasting voor bedrijven, en als eerste maatregel van hun nieuwe kabinet zetten ze een streep door het raadgevend referendum af.

 

Next level

Als we bovenstaande meewegen kan de winst van een partij als Forum niet meer verbazen. Betekent dat dan ook dat er niets ernstigs aan de hand is? Beslist niet. Er is alle reden voor verhoogde paraatheid. Met Forum betreden we een 'next level' in de populistische politiek.

Pim Fortuyn verstond de kunst van het sarren en uitdagen, die voor die tijd van grote politieke consensus en technocratisch bestuur een schok was maar die we nu toch met een glimlach zouden aanschouwen. Wilders zette de volgende stap met zijn ongekende harde taal, provocaties en op de persoon gerichte beledigingen. In zijn quasi intellectuele bravoure vertoont Baudet onmiskenbaar grote gelijkenis met Fortuyn, maar met de wijze waarop Baudet twijfel zaait over nut en noodzaak van klimaatbeleid en het gemak waarmee hij een loopje neemt met wat vrij breed als feiten worden gezien, gaat hij weer een stap verder. Een politicus die zijn omvangrijke achterban kan meekrijgen met niets minder dan desinformatie, dwingt ons tot grote alertheid.

Een andere reden voor een verhoogde staat van paraatheid is het latente racisme dat in de politiek van Forum ligt verscholen. Bij Wilders weten we: wat je ziet is wat je krijgt; hij is ronduit duidelijk over zijn (extreme) standpunten. Dat maakte ook dat niet iedereen in alle openheid ervoor durft uit te komen als hij de PVV steunt.

Hoe anders is dat bij Forum voor Democratie. Het is hip en stoer om er voor uit te komen dat je van Forum bent. Talloze jongeren hebben de verleidelijke roep van deze charismatische buitenstaander niet kunnen weerstaan. Zij hebben er blijkbaar geen boodschap aan dat Thierry Baudet zich laat inspireren door onder meer de racistische intellectuele aanjager Jared Taylor van de Amerikaanse alt-right beweging. Of dat hij zich tweemaal liet bijpraten door de vader van het Franse rechts-extremisme Jean-Marie le Pen, zoals het journalistieke platform De Correspondent aantoonde. Of dat hij ondanks eerdere kritiek daarop in zijn overwinningstoespraak opnieuw het voor racisten gangbare codewoord "boreaal" voor raszuiverheid gebruikte. De studentikoze dandy Baudet heeft zijn dubieuze populisme een sausje van fatsoen weten te geven. Misschien is dat wel het meest zorgwekkende van alles.

 

Rien Fraanje