De opkomst van de evensong

Een nieuwe kerkvorm in Nederland, een eeuwenoude traditie in Engeland


De Choral Evensong trekt zowel in Nederland als in Engeland steeds meer bezoekers, terwijl het kerkbezoek over het algemeen terugloopt. Wat is de grote aantrekkingskracht van de evensong?

Postdoc-onderzoeker en koordirigente dr. Hanna Rijken van de Protestantse Theologische Universiteit in Amsterdam, onderzoekt samen met principal researcher Kathryn King van Oxford University waarom mensen erheen gaan, onder meer via een online vragenlijst. Een interview met Hanna Rijken.

Waarom is de evensong zo populair?
“Uit mijn promotieonderzoek, dat ik in 2017 heb afgerond, kwam een aantal verklaringen voor deze populariteit naar voren, op basis van ervaringen van bezoekers. De schoonheid van de muziek, het kerkgebouw, de taal en de akoestiek, alsmede het hoge niveau van de uitvoering van de muziek, spelen een belangrijke rol. Ook de sacraliteit van de muziek, de stilte en de herontdekking van de heilige ruimte spreken mensen aan.
Een andere belangrijke factor is de rituelen bij de evensong, zoals het koor dat gekleed in gewaden in processie binnen komt en de taal uit de 16e eeuw (Book of Common Prayer). Dit is allemaal onderdeel van een oude traditie die niet zozeer gaat over begrijpen, maar het mysterie toont. Het gezamenlijk ervaren van transcendentie, even opgetild worden, even jezelf in het paradijs wanen. Dit veroorzaakt een contrastervaring met de gangbare protestantse viering, waarin de nadruk juist ligt op het gesproken woord en de preek. Ten slotte is de verbinding tussen het koor, de voorganger en de gemeente die tijdens de evensong ontstaat, een belangrijke aantrekkingskracht.”

Vanwaar de interesse uit Oxford voor uw onderzoek?
“Ze hoorden dat de evensong in Nederland populair is en vroegen zich toen af: hoe is dat bij ons? Ook waren ze verrast door het feit dat de evensong in Nederland een nieuwe vorm van kerk is, terwijl het in Engeland al eeuwen een traditie vormt. Het bezoek neemt daar eveneens toe, daarom doen Kathryn King van Oxford University en ik nu gezamenlijk een vervolgonderzoek naar wie de evensongs bezoeken en in welke gebieden. In Engeland is de vragenlijst inmiddels al ruim duizend keer ingevuld, in Nederland kan dit nog tot 30 juni.
De uitkomsten van de vragenlijsten worden in het najaar op een symposium gepresenteerd. Daar gaan we in ons onderzoek vervolgens verder op inzoomen.” 

Hoe is de evensong naar Nederland gekomen?
“Al sinds de jaren ‘80 worden er in Nederland evensongs gehouden. Enige jaren geleden heb ik een voorstel gedaan voor de evensong als nieuwe vorm van kerk-zijn. Een interkerkelijke pioniersgemeente, waarvoor ik predikant in algemene dienst ben bij de Protestantse Kerk. In 2017 ging de 'Choral Evensong & Pub' in Utrecht tweewekelijks op donderdagavond van start, roulerend in verschillende grote kerken, met na afloop ontmoeting in een pub. Dit sloeg enorm aan, even weg uit de dagelijkse hectiek.
Ook veel jonge mensen zijn enthousiast over de evensong, er zijn al veel studentenkoren en jongenskoren, zoals het Kampen Boys Choir. Kwaliteit is belangrijk, er worden inmiddels korenscholen opgericht om goed van blad te leren zingen.”

Kan de evensong de Nederlandse geloofstraditie beïnvloeden?
“Ik merk dat de evensong het denken over liturgie op allerlei manieren in beweging zet. Elementen die tijdens de Reformatie uit de liturgie waren gehaald, komen nu tijdens de evensong weer terug, zoals de rol van het koor in de liturgie, de gewaden, de processie bij binnenkomst. De kathedrale liturgie uit Engeland wordt overgenomen, zonder dat mensen Anglicaans worden. Of dit bij de evensong blijft of breder zal worden, moet nog blijken.”

Is het mogelijk dat er een meer Nederlandse, eigentijdse vorm van evensong ontstaat?
“Deels is dat al zo, de uitvoeringspraktijk verschilt namelijk plaatselijk, waardoor je ziet wat mensen belangrijk vinden. In Engeland is de evensong 'daily practice', in Nederland wordt deze nog slechts incidenteel uitgevoerd, maar vaak wel uitgebreider en langer, al dan niet met een preek.
Ook worden er wel Engelse hymns in het Nederlands vertaald. Ruim 400 jaar Engelse koortraditie is echter moeilijk in het Nederlands te evenaren, vooral omdat de tekst vaak erg is verweven met de muziek.”  

In welke kerkgenootschappen wordt de evensong vooral gehouden?
“In de kerkelijke context vooral bij de Protestantse Kerk in Nederland. Er zijn ook koren die zelf een kerk huren voor een uitvoering, waar mensen uit allerlei denominaties naartoe komen: van oud-katholiek, gereformeerde gemeenten, hersteld hervormd tot baptisten, remonstranten, doopsgezinden en evangelisch-luthersen. De evensong is een ideale interkerkelijke vorm.”

Hoe beïnvloedt uw muziekpraktijk u als theoloog?
“In mijn studietijd waren theologie en muziek nog twee verschillende werelden voor mij. Op studiereis in Engeland kwamen deze samen, toen ik een choral evensong meemaakte in het kader van een kerkdienst, alles tot eer van God. Ik was diep geraakt en wilde me vanaf toen inzetten om in Nederland waar mogelijk deze verbinding tussen muziek en theologie mogelijk te maken, onder andere door het oprichten van het Vocaal Theologen Ensemble. Door samen te zingen, leer je naar elkaar te luisteren. Ieder koorlid neemt deze ervaring weer mee naar zijn eigen plek.”

Wat was de oorspronkelijk functie van de evensong in Engeland?
“De evensong is ontstaan tijdens de Engelse Reformatie (1534-1559), als voortgang van de getijdengebeden in de ontbonden Engelse kloosters, maar dan in de volkstaal. In 1549 werd het Book of Common Prayer ingevoerd, dat in de versie uit 1662 nog steeds wordt gebruikt. De zeven getijdengebeden uit de kloosters zijn hierin samengevat in een morning prayer en een evening prayer (evensong).” 

Kan de evensong mensen weer naar de kerk trekken?
“Heel zeker ja. Ook mensen van buiten de kerk vinden in de schoonheid en de liturgische vorm van  de evensong een plek waar ze hun ziel kunnen laven en tot rust kunnen komen. Door muziek ontstaat verbinding tussen hemel en aarde, het onuitsprekelijke kan tot klinken komen, dichtbij het mysterie van geloven. Dat is de kracht van een gezongen liturgie. 'Ik zing u dagelijks zeven maal lof', zegt de psalmist in psalm 119:164. Het is mijn droom om iedere dag een evensong te kunnen houden.”

Meer informatie: evensongenpub.nl.

 

Enquête
Meedoen met het online-onderzoek naar de evensongs? Dat kan via deze link: https://rijken.onlinesurveys.ac.uk/choral-evensong-onderzoek-nederland