content image

Neem nu een (proef)abonnement

CW Opinie - Hét christelijke opinieblad

CW Opinie houdt u betrokken bij kerkelijk en christelijk Nederland. Maar ook bij Nederlandse christenen die actief zijn in het buitenland. Iedere twee weken actuele verhalen, achtergronden, interviews, columns, boekbesprekingen en nog veel meer. Lezers van CW Opinie zijn meelevende christenen uit nagenoeg alle protestantse kerken.

content image

Deze editie

Christenen hebben vaak wel uitgesproken ideeën over politiek, bijvoorbeeld waar het gaat om de behandeling van vluchtelingen. Maar hoe werkt dat eigenlijk, je persoonlijk geloof politieke inhoud geven, kun je een persoonlijk appel een op een overzetten naar  een politiek standpunt? En zou je inderdaad rechtstreekse politieke aanwijzingen kunnen halen uit de Bijbel? Helaas, daarvoor is de werkelijkheid toch  echt te complex, meent Rien Fraanje.

‘(...) Ik ben nu al zo’n kwart eeuw op verschillende manieren actief betrokken bij het CDA. In die 25 jaar heeft de partij hoge pieken bereikt en is zij door diepe dalen gegaan. Ze kreeg steun omdat het bereid is verantwoordelijkheid te nemen. Ze werd bekritiseerd omdat ze te bestuurlijk zou zijn. Het CDA wist grote schare kiezers achter zich te krijgen omdat het bereid was soms pijnlijke maar noodzakelijke geachte besluiten te nemen. En het werd verguisd omdat het essentiële principes overboord gooide (...).

Lees verder

Marokko: christenen welkom in strijd tegen radicalisme

10-02-2017

Vergeleken met andere landen waarin de islam de overhand heeft, blijft het in Marokko relatief rustig. Het land doet veel aan tegengaan van radicale krachten. Op een onlangs gehouden internationaal en interreligieus colloqium bleek dat de zaak genuanceerder ligt dan ‘de agressieve islam tegen christenen en het Westen’. Er is ook christelijk radicalisme, en het Westen heeft forse steken laten vallen in haar buitenlandse politiek. Door Gerard van ’t Spijker.

 

‘Radicalisering in de verschillende religies’ was het thema van een internationaal academisch colloquium dat onlangs in Marokko werd gehouden. Zo’n twintig theologen en antropologen, moslims zowel als christenen, hielden inleidingen. Niet alleen moslim terreurbewegingen, zoals de Boko Haram, werden belicht, maar ook christelijk radicale en militante bewegingen, zoals het Lord Resistance Army, het ‘weerstandsleger van de Heer’ dat opereert in de buurt van Noord Uganda, werden besproken. Wat zijn de bedreigingen in Noordelijk en Centraal Afrika van nu? Wat zijn de oorzaken, en hoe kunnen radicale bewegingen worden bestreden en mogelijk voorkomen? Dat waren de vragen die aan de orde kwamen.

Opmerkelijk is dat is om een dergelijk interreligieus symposium in Marokko mogelijk is. Zo’n 99% van de bevolking is daar islamitisch, en men wil dat graag ook zo houden. Nog opmerkelijker is dat, naast de Internationale Universiteit van Casablanca,  een belangrijk deel van de organisatie voor dit colloquium in handen was van het Oecumenisch Centrum voor Theologisch Onderzoek en Onderwijs, Al Mufaraqa, te Rabat. Dit oecumenisch instituut voor onderzoek en onderwijs is twee jaar geleden gesticht door protestanten en katholieken, en staat ten dienste van  de kerken in Marokko, om er voorgangers op te leiden die grondige kennis hebben van Afrikaanse en moslimcultuur waarin kerken een plaats moeten zien te vinden. Het instituut  onderhoudt nauwe banden met vooraanstaande theologische faculteiten in Frankrijk.

 

Klimaat van openheid

Het lijkt me dat het tekenend is voor een klimaat van openheid naar andere Afrikaanse landen dat Marokko ten toon spreidt. Het spreekt ook van openheid voor ideeën en godsdiensten die niet tot het gedachtengoed van de islam behoren.  Al eerder dit jaar werd in Marrakesh een belangrijke moslimconferentie van moslimgeleerden gehouden over religieuze minderheden. Ook was de Marokkaanse stad Marrakesh de plaats waar dit de  wereldtopconferentie over klimaatsverandering werd gehouden. Uit dit alles blijkt dat het koninkrijk Marokko zich internationaal wil ontwikkelen, zoals het zich ook ziet als brug tussen Afrika en Europa.

Voor het interreligieus symposium werd een hoogst prominente  plaats in Rabat ter beschikking gesteld: de grote congreszaal van de Nationale bibliotheek.

Het is niet mogelijk om de uiteenlopende bijdragen aan dit colloquium te schikken tot een overzichtelijk mozaïek. Toch kunnen enkele hoofdlijnen die zich aftekenden in kaart worden gebracht.

Allereerst werd duidelijk dat radicalisme niet beperkt is tot de islam of tot de tegenwoordige tijd. Religie heeft altijd een rol gespeeld bij politieke expansiedrang. Dat was al te zien bij moslimheersers in de 18e eeuw. Genoemd werd Sjeik Osman dan Fodio, die in het begin van de 19e eeuw actief was in wat nu het noorden van Nigeria en Kameroen is.

 

Christelijk radicalisme

Religie speelt echter ook een grote rol in het reeds genoemde  Lord Resistance Army in het Noorden van Uganda, en in de politieke en militaire machtsontplooiing van dominee Ntumi, die thans schrik aanjaagt in Congo-Brazzaville. En er zijn meer voorbeelden van christelijk politiek radicalisme.

Het meest centraal stonden vragen omtrent de huidige terreurgroepen als Boku Haram, die niet alleen in Noord Nigeria, maar in tal van landen in Noordelijk Afrika actief zijn. Waar komt de inspiratie vandaan, wie zijn vatbaar voor het gedachtengoed van deze radicale vorm van Islam, en hoe dient men te voorkomen dat vooral jongeren door het virus van deze radicaliteit worden aangestoken?

‘Voor het bestrijden van geradicaliseerd gedachtengoed binnen de Islam zijn we veertig jaar te laat’, zei Bakary Sambé, directeur van het Timboektoe instituut voor vredesstudies in Dakar. Veertig jaar geleden werd bekend hoe de regio rondom de Sahel te kampen had met grote droogte. De meest arme bevolking leed daaronder. Kapitaalverschaffers in het Westen drongen in die tijd aan op herstructurering van de economie, waardoor de armste lagen van de bevolking nog meer te lijden kregen. Ondertussen werd vanuit Saudi-Arabië materiële hulp geboden aan de plaatselijke bevolking. Hulpgoederen werden geleverd, maar tegelijk ook werden moskeeën en scholen gebouwd waarin een conservatieve vorm van islam werd onderwezen. In deze veertig jaar is de bevolking klaar gemaakt voor de meest radicale vorm van islam, gevoed door imams die hebben gestudeerd in Saudi-Arabië.

 

Oliebelangen

Het Westen hield omwille van de oliebelangen in Saudi-Arabië de ogen gesloten voor deze negatieve invloed die het land op vele plaatsen uitoefende. Zo werd een voedingsbodem geschapen voor de radicale stromingen als Boko Haram.

Het zijn deze conservatieve stromingen die er geen oog voor hebben dat wat thans de sharia genoemd wordt, in feite de bewegelijkheid van de ethische regels in de Islam weer geeft. De sharia is de eeuwen door gezien als aanbevelingen voor een ethiek gedaan door de geestelijkheid, geleverd aan hen die de politieke macht hebben, lichtte Tareq Oubrou, theoloog, verbonden aan de grote moskee van Bordeaux, toe.  Eerst in de laatste tijd wordt in conservatieve moslimkringen deze sharia gezien als onveranderlijke wet volgens welke een staat dient te worden ingericht.

 

Deradicalisering

In 2003 werd Marokko opgeschrikt door zelfmoordaanslagen in Casablanca waardoor een dertigtal mensen om het leven kwamen. Als reactie daarop heeft de staat een groots programma opgezet om radicalisering tegen te gaan. Bekend is dat radicalisering het meest voorkomt bij werkeloze jeugd  in verwaarloosde stadsbuurten. Daarom werden ontwikkelingsprogramma’s opgezet, werden moskeeën geïnstrueerd om theologisch tegenwicht te bieden tegenover een geradicaliseerde conservatieve vorm van islam. Bij dit alles werd radio en tv ingeschakeld. Mohamed Sgir Janjar, antropoloog uit Casablanca, die dit alles naar voren bracht, vroeg zich af of dit alles voldoende is. De ideeën van een radicale islam à la Boko Haram verspreiden zich vooral via de moderne sociale media waarover men geen centrale regie kan voeren.  Daarom zal het meest effectieve middel zijn jongeren in scholen en moskeeën een godsdienstige vorming te bieden die deze jongeren kritisch maakt. Alleen zo kunnen jongeren zich wapenen tegenover eenzijdige propaganda gebaseerd op enkele gewelddadige Koranteksten, een propaganda die gevoed wordt door de salafistische stroming die door Saudi-Arabië geëxporteerd wordt.

Iemand die zich voor een nieuw programma voor godsdienstonderwijs sterk maakt, is mevrouw Aicha Haddou, directeur van het Centrum voor Onderzoek en Interreligieuze Dialoog in Rabat, met wie ik, voorafgaande aan het colloquium, een uitvoerig gesprek had. Dit centrum is gehuisvest in het gebouw van de vereniging van moslim-theologen, als je de Rabbita des Oulemas zo mag vertalen. Uit dit gesprek is me het meest bijgebleven dat volgens haar de beste manier om radicalisme te voorkomen is om een gedegen religieuze opvoeding te geven, waarbij ook niet alleen kennisoverdracht een rol speelt,  maar ook de ervaring van wat fundamenteel is in de godsdienst van islam. De jihadisten denken niet na, terwijl in de Koran staat dat je moet nadenken. En als je werkelijk een religieuze ervaring hebt gehad, en niet alleen een lesje uit je hoofd hebt geleerd, ga je iemand die andere opvattingen heeft dan jezelf niet afmaken. ‘De jihadisten praten veel over Mohammed en bijna niet over God’. Alleen een grondige religieuze vorming kan jongeren wapenen tegen de leugens van de propaganda van moslimterreurgroepen.

 

Opleidingen

Dit alles gaat niet van vandaag op morgen. Daartoe dient het programma voor de godsdienstige vorming op scholen te worden herzien, maar ook de opleidingen voor imams. Daaraan wordt trouwens ook gewerkt. Zo wordt momenteel gewerkt aan een vervolgopleiding voor imams aan de Universiteit van Ifrane. In deze opleiding wordt ook aandacht geschonken aan de interreligieuze dialoog. De betekenis van het christelijk geloof wordt daarin gedoceerd door christen docenten die het christelijk geloof van binnenuit kennen. Zo kunnen de imams die een rol gaan spelen in de belangrijkste moskeeën respect krijgen voor andersdenkenden. 

Uit de opzet van het colloquium, en uit de pogingen tot onderwijshervorming die worden ondernomen met het oog op het voorkomen van moslimradicalisme, blijkt dat in het Marokko van vandaag christenen als gesprekspartners serieus worden genomen.

 

Gerard van 't Spijker is theoloog en antropoloog

Lees verder

Hoog tijd voor vrouw in ambt in vrijgemaakte kerken

26-01-2017

Het lijkt een never ending story: de Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt) gaan op hun synode die op 27 januari begint, opnieuw spreken over de heikele kwestie van vrouwen in het ambt. Hoe komt het dat die discussie pas de laatste jaren urgent is geworden? En waarom was en is het überhaupt een discussie in de kerk van alle tijden?

Vorig jaar verscheen het boek Zonen & dochters profeteren dat de nodige argumenten bevat voor een volmondig ja op de vraag of vrouwen tot de kerkelijke ambten toegelaten mogen worden. Een van de schrijvers is Maarten Verkerk. Het boek is bepaald niet zijn eerste publicatie over dit onderwerp. Hoogleraar christelijke wijsbegeerte Verkerk was jarenlang een roepende in de woestijn. Nu lijkt het er, als de voortekenen kloppen, dan toch van te komen.

De discussie lijkt helemaal langs de Protestantse Kerk heen te gaan. Maar of dat terecht is, is de vraag.

 

Hoe komt het dat vrouwen in het ambt zo’n heikel onderwerp is in de GKv en in andere orthodoxe kerken?

“Als ik het scherp formuleer is daar eigenlijk maar één antwoord op: het is een van de meest zichtbare effecten van de vloek uit Genesis 3. Door die vloek heersen mannen over vrouwen, en christelijke mannen doen dat ook. Er zijn nog steeds kerken waar die vloek als een zegen wordt gekarakteriseerd, als een herstel van de juiste verhoudingen. Maar je hoeft maar even te kijken naar alles wat er is geschreven door feministen om te zien wat vrouwen eigenlijk allemaal wordt aangedaan. Helaas is er na Herman Bavinck eigenlijk geen theoloog meer geweest die zo naar de vrouwenbeweging heeft gekeken. Wil je hierover goed kunnen discussiëren dan is het - ik zal het maar theologisch zeggen - nodig dat mannen zich bekeren. Vanuit cultuurfilosofisch perspectief kun je zeggen dat mannen in alle culturen van alle tijden vrouwen onderdrukken, en die culturen houden ook christenen in een vaste greep.

Ik merk dat in alle confessionele kerken nog steeds veel mensen denken dat je met het toelaten van vrouwen tot het ambt het gezag van de Bijbel aantast, omdat je de uitspraken van Paulus dan aan de kant schuift. Dat is zo in de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt, maar ook in de Christelijke Gereformeerde, en in gemeenten van de Gereformeerde Bond en dergelijke. Toen ik in 1996 mijn eerste artikel schreef waarin ik pleitte voor vrouwen in kerkelijke ambten, waren de meest gehoorde reacties: ‘ongereformeerd’ en ‘onschriftuurlijk’. Grote woorden die makkelijk werden gegeven, zonder degelijke onderbouwing. De recensies van dat boek dat ik samen met anderen schreef: Zonen & dochters profeteren, in de bladen De Waarheidsvriend en Nader Bekeken, stonden vol met soortgelijke reacties, ook zonder deugdelijke argumentatie.”

 

In de samenleving waren het meestal vrouwen zelf die streden voor verandering. In de GKv lijkt het vooral een actie van mannen en vrouwen samen.

“In meer orthodoxe kerken zijn het haast altijd mannen die het initiatief nemen. Dat doen ze dan samen met vrouwen. Daar zijn sociologische verklaringen voor. Er is vrouwen bijvoorbeeld altijd geleerd geen initiatief te nemen. In de vrijgemaakte kerken was er eigenlijk alleen mevrouw Bremmer-Lindeboom die dat deed, maar zij werd niet serieus genomen. Dat kwam omdat ze vrouw was, gestudeerd had en wel eens scherp uit de hoek kon komen. Daar houden mannen niet van. Ook vrouwen die theologie gestudeerd hebben, steken hun nek meestal niet uit. Soms komt dat omdat ze met een dominee zijn getrouwd en het hem niet moeilijk willen maken. Voor ons boek hebben we als redactie veel moeite moeten doen om vrouwen te vinden die het wel aandurfden. Maar ook voor mannen was het een thema waar ze zich niet aan waagden. Na de lezingen die ik vanaf de jaren ’90 gaf over dit onderwerp, hoorde ik vaak van predikanten: ‘Ik ben blij dat je dit zegt. Als ik het doe dan krijg ik geen beroepen meer’.”

 

Soms zijn zelfs vrouwen tegen de openstelling van de ambten voor vrouwen.

“Dat is zo, en dat vind ik heel jammer. Voor de oudere generatie vrouwen heeft het vaak te maken met hun identiteit. Zij zijn helemaal gericht op de man. Ik kom ook tegen dat ze denken vanuit oude paradigma’s: ‘de Bijbel zegt dat het zo is’. Jonge vrouwen vinden het vooral oninteressant, zij nemen afstand van de kerkelijke structuren. ‘Ze doen maar’, zeggen zij. Voor hen is het een gelopen race. Velen van hen – hoe jammer ook – zullen ons boek niet lezen. We hopen dat in ieder geval  mannen van tussen de 40 en de 70 jaar het wel lezen, zij nemen in deze kerken de beslissingen. Verandering heeft namelijk reflectie nodig.”

 

Tegenstand is er ook nog steeds, vaak van theologen. Belangrijkste tegenargument lijkt te zijn dat je een heel andere manier van hermeneutiek nodig hebt voor de zwijgteksten. Is er inderdaad een andere manier van Bijbellezen voor nodig?

“Ja en nee. Ja, omdat het een groot verschil maakt hoe je Genesis 3 leest, dat bepaalt in hoge mate hoe open je staat voor de invloed van de zondeval op je eigen denken.  Maar het antwoord is ook nee. Uiteindelijk heb je geen nieuwe hermeneutiek nodig. Je moet gewoon lezen wat er staat. Dan blijkt dat we te weinig weten van de precieze context van de  zwijgteksten Maar met wat we wel weten is er geen basis zijn voor het afwijzen van vrouwen in het ambt. De tegenstanders zijn daarnaast heel selectief met hun schriftbewijs. De thematische delen zoals Efeziërs 4 en I Corinthiërs 12 komen bij hen nooit aan bod, ze focussen heel eenzijdig op de zwijgteksten. Dat is op het fundamentalistische af. Er zijn natuurlijk wel hermeneutische vragen te stellen, bijvoorbeeld over de vrouw-onderdrukkende teksten in het Oude Testament.”

 

In de meeste protestantse kerken is deze discussie achterhaald. Of toch niet?

“Ik heb daar wel zorgen over. Zo hoor ik wel dat zo gauw er vrouwen in het ambt komen, er minder mannen ouderling worden. Dat is een sociologisch fenomeen: mannen gaan kerkelijke ambten dan als van lager orde beschouwen. Dat is natuurlijk heel treurig. Ook hoor ik wel van protestantse vrouwelijke ouderlingen dat ze niet altijd voor vol worden aangezien, zeker niet door mannelijke predikanten. Het is daarom van groot belang dat mannen reflecteren op hun positie in de kerk, en dat ze reflecteren op hun seksuele driften en hun neiging zich hiërarchisch op te stellen. Die reflectie is nu nauwelijks aanwezig. Dus al gaat de synode om, dan zijn we er nog niet.”

 

Op de komende synode is ook vrouw en ambt een onderwerp, misschien wel het belangrijkste.

“Het wordt hoe dan ook moeilijk voor de vrijgemaakte kerken. Er is nu al een tweede rapport dat ervoor pleit, vrouwen doen vrijwel alle taken al, ons boek speelt een rol, er is geen goede onderbouwing voor een afwijzing. En in geval van afwijzing of uitstel zijn er een aantal gemeentes die toch vrouwen gaan benoemen.”

Zou een positief besluit een nieuwe splitsing kunnen veroorzaken? “Dat denk ik niet. Mensen voor wie dit heel zwaar weegt, zijn al vertrokken. Ze worden hooguit gevolgd door individuen, niet door hele groepen. De karavaan zal gewoon verder trekken. Aan de andere kant zullen een aantal  voorstanders ook vertrekken als het niet doorgaat. ”

 

In de Bijbel zelf spelen vrouwen een belangrijke rol. Wanneer is dat veranderd?

“In de eerste eeuwen waren veel vrouwen actief in verschillende posities. De laatste jaren is daar veel onderzoek naar gedaan. Er zijn bijvoorbeeld nogal wat grafschriften gevonden met ‘oudste’, ‘apostel’, ‘opziener’ en ‘diaken’ en dan met vrouwennamen erachter. De kerkvaders waren ook vaak positief over vrouwen, zij evangeliseerden in de vrouwenverblijven waar geen mannen mochten komen, en bedienden daar ook doop en avondmaal. Maar toen de kerkelijke ambten publieke functies werden, verdwenen vrouwen uit leidinggevende posities.”

 

U maakt zich al heel lang druk om dit onderwerp, ook toen daar in de GKv nog nauwelijks belangstelling voor was. Waarom is dit onderwerp zo belangrijk voor u?

“Dat is begonnen toen mijn vrouw en ik trouwden en naar Enschede verhuisden. Zij was nog niet klaar met haar studie en hoorde in Enschede dat ze daar nu best mee kon stoppen, met een man die prima de kost verdiende. En zeker toen ons eerste kind op komst was. In Groningen hoorde ze juist dat het huwelijk een onderdrukkend instituut was, en kinderen krijgen dat nog erger maakte. Toen ging ik me verdiepen in feminisme. Ik werd er steeds meer door gegrepen en werd ook steeds bozer over het onrecht dat vrouwen wordt aangedaan. Onder christenen was er maar weinig belangstelling voor. Ik merkte dat exegeten zich niet verantwoordden voor hun keuzes voor een bepaalde uitleg van Bijbelteksten, zoals die over ‘gezag hebben over’. Dat kan zowel positief als negatief worden geduid maar die opties werden nooit beschreven.

 

Is uw argumentatie in de loop van de jaren veranderd?

“Nauwelijks, al is die wel verfijnd en heb ik veel bijgeleerd. Dat komt ook doordat ik vanuit de filosofische analyse ben begonnen, ik ben door het kwaad heen gegaan, ook in mijn eigen leven. En dan blijf ik me afvragen: ‘hoe kon dit juist in de kerken gebeuren?’”

 

Ineke Evink

 

Over Maarten Verkerk

Dr. Maarten Verkerk is bijzonder hoogleraar christelijke wijsbegeerte aan de Technische Universiteit Eindhoven en de Universiteit van Maastricht, bestuursvoorzitter van het Professor Lindeboom Instituut. Hij houdt zich vooral bezig met verandermanagement, organisatiekunde, bedrijfsethiek en innovatie. Hij schreef samen met Maaike Harmsen, Henk Folkers en Almatine Leene het boek Zonen & dochters profeteren (Uitg. Boekencentrum, 19,90 euro). Eerder schreef hij Sekse als antwoord

Lees verder

Schuld en schaamte

19-01-2017

'Onze dochter gaat binnenkort trouwen. Het gaat niet zo lekker op haar werk, ze zit niet zo lekker in haar vel; ik heb haar aangeraden zich een tijdje ziek te melden om straks wel van haar bruiloft te kunnen genieten. Ze vindt dat wel een beetje moeilijk om zich daarom ziek te melden. Ze is natuurlijk ook calvinistisch belast.’

Ik kijk mijn ziekenhuis-collega verbaasd aan. `Ziek melden omdat je niet lekker in je vel zit? Wat bedoel je met calvinistisch belast?’

`Nou,’ zegt ze, `dat stomme schuldgevoel om niks. Alles moet verantwoord zijn, dat hebben wij haar natuurlijk met de paplepel ingegoten, wij zijn natuurlijk ook kind van onze opvoeding;  ik probeer daaraan te werken, maar je raakt het niet zomaar kwijt.’

Ik had een lang gesprek met een logé uit Indonesië over hoe schuld en schaamte functioneren in zijn cultuur. We kwamen erop doordat het ons opvalt hoe slecht Aziatische studenten en collegae met hun nachtrust omgaan. `Bij ons zijn we altijd bang dat anderen vinden dat we niet hard genoeg werken. Vaders beschuldigen hun zonen, moeders hun dochters dat ze lui zijn. We zijn er almaar mee bezig wat anderen over ons denken. Moe zijn is een schande. Net als verdrietig zijn: als een kind verdrietig is, is dat een schande voor de vader, het zou betekenen dat hij niet in je noden voorziet, dus verbergt het kind dat. Emoties deel je niet, die kunnen beledigend zijn voor je ouders.’

Schuld. Schaamte. Waar hebben we het precies over? Het is niet hetzelfde,  Ik kom nogal eens mensen tegen die dat allemaal overbodige belasting vinden, het beste zou zijn  nergens last van te hebben. Religie zou mensen schuld en schaamte aanpraten, mensen knevelen en onvrij maken. Ultieme vrijheid zou zijn als mensen geen last hebben van schuld en schaamtegevoelens. Als religie afgeschaft zou kunnen worden.

Het gesprek met onze Indonesische gast bracht ons op de situatie in Indonesië. Op de radio 1 wordt met volharding beweerd dat de rechtszaak rond de gouverneur van Jakarta gaat over blasfemie en religieuze spanningen. Onze gast legt uit dat dat een welkome kapstok is voor radicalen en journalisten, maar dat het daar in de grond in het geheel niet over gaat. Het gaat wel over enorme verrijking en corruptie van machthebbers. De huidig gouverneur maakt zich sterk om daar een offensief tegen te maken. Nu is het een oud verschijnsel dat wie opstaat tegen machthebbers om hun immoreel gedrag ter discussie te stellen op grote weerstand stuit. Het kostte Johannes de Doper in vroeger tijden al de kop. Hij had Herodes erop gewezen dat hij een schaamteloze fout had gemaakt door zich de vrouw van zijn broer toe te eigenen. Corrupte machthebbers houden er niet van schuldig verklaard te worden. Zij reageren met gebruik van grote woorden, macht en geweld. Dat is in deze rechtszaak niet anders, leren we. De vorige president heeft zich onwaarschijnlijk verrijkt, daar moet niet teveel praat over zijn. Hij schoof zijn eigen zoon naar voren voor de post van gouverneur, en heeft middelen om demonstranten naar Jakarta te lokken. En er wordt gezegd dat de zaak van een waarnemer van Human Right Watch, die tien jaar geleden  naar Nederland reisde en in het vliegtuig naar Singapore vergiftigd is een rol zou kunnen spelen. Zijn lijk werd abusievelijk niet teruggestuurd naar Indonesië maar werd naar Nederland gevlogen, waar werd vastgesteld dat hij vergiftigd was. Toen werd het een zaak. De toenmalige president is er in geslaagd de zaak niet voor de rechter te krijgen, vanwege het belang dat de waarnemer dingen in Nederland aan het licht zou brengen die hem in diskrediet zouden brengen. De familie van de waarnemer dringt er nog steeds op aan dat de zaak wordt berecht, wat de voormalige president met zijn handlangers zou proberen te verhinderen - een van de manieren zou kunnen zijn als zijn eigen zoon gouverneur zou worden.

`Het grootste probleem is leiders die geen schuld of schaamtegevoel kennen,’ zegt onze gast. `En daarvan lijken er steeds meer het in onze wereld  voor het zeggen te krijgen.

Onze loge komt naar Nederland om het werk van Abraham Kuyper te leren. Een andere Chinees-Amerikaanse logée is bij ons om Nederlands te leren met het doel Kuyper in het Chinees te kunnen vertalen. `Dit is wat China nodig heeft,’ zegt ze.

Ons werd verteld dat  Jakarta ’s  gouverneur zijn dagen begint met het lezen van Calvijn en Kuyper, om richting te vinden voor een `schoon’ politiek beleid. 

Calvijn, Kuyper. Ik wens ons en de machthebbers van deze eeuw toe dat ze zich laten vormen door waardige kost. Het gaat goed als er gezond besef is van schuld en schaamte; godsdienst  en levensbeschouwing hebben daarbij van oudsher mensen gevormd en richting gegeven. Dat was in de tijd dat je een touwtje uit de brievenbus kon laten hangen.

 

Margriet van der Kooi

 

Margriet van der Kooi is geestelijk verzorger in het Zuwe Hofpoortziekenhuis en het regionaal psychiatrisch centrum in Woerden. Zij schrijft maandelijks een column in CW-Opinie. 

Lees verder

Verlangen naar God

23-12-2016

`Dat verhaal, een engel die een jonge vrouw iets komt zeggen, en dan al dat andere, dat natuurlijk  helemaal niet mogelijk is. Ik denk dat die vrouw een soort wensdroom had. Of een soort psychose toen ze ontdekte dat ze zwanger was, en zich geen raad wist. Dat zie je toch vaker bij mensen dat ze in het nauw zitten en dan met allerlei fantasieën naar buiten komen. Een op waan gestoeld feest, Kerst. Ik kan niet begrijpen dat de hele wereld hier aan meedoet. Een God die ingrijpt, een God die spreekt, ha, waar dan? Hoop? Projectie van mensenverlangen, angst we volstrekt eenzaam zijn en dat we het daarmee moeten doen. Ik doe niet meer aan mee aan Kerst, ik koop dit jaar geen kerstboom, ik ben er klaar mee.’

Projectie van mensenverlangen. Ik ga hem niet tegenspreken, ik houd niet van debat, van gelijkhalerij. Ik houd van verhalen, die houden het hart open. Ik vertel er u twee, een voor de debaters, en een voor alle anderen.

Het eerste is een denkverhaal, ik hoorde het van een filosoof. `Stel, ik heb dorst. Ik verlang naar water. Het is even niet voorhanden, mijn dorst wordt erger, mijn verlangen naar water wordt steeds erger. Is nu mijn dorst een projectie van mijn verlangen naar water? Met andere woorden: bestaat water alleen in mijn verbeelding, omdat ik dorst heb? Of zegt mijn dorst, mijn verlangen naar water ook iets over het bestaan van water?

Zou het mensenverlangen dat dit leven ergens op toe gaat, dat er Iemand is die boven en onder onze voorstelling doorgaat, Iemand die zin en duur en doel geeft aan ons leven, Iemand die ons kent en ziet, misschien verwijzen naar Iemand die er is? Iemand die dat verlangen naar Hem juist in ons geplant heeft, als naar water? `Steeds als ik roep `o God!’ is dat een wenk van God zelf naar zijn aanwezigheid,’ zei een oude rabbi in de 13e eeuw.

Een God die er is en die spreekt. Mensen hebben daar al eeuwenlang verhalen over. Een vrouw die in de zorg werkt, laat ik haar Christina noemen, vertelt me hoe lastig ze onze tijd vindt. `ik vind het zo raar dat ik wel naar het wel en wee vraag van anderen, maar dat er zo zelden belangstelling terug komt. Op het werk lijkt het steeds meer te gaan over productie en targets, managers zitten ons op de huid om dingen te doen die wel in hun belang en in het belang van papieren statistieken zijn, maar niet in het belang van kwetsbare mensen voor wie ze in dienst zijn. Bestuurders zitten achter hun bureau plannen uit te denken, op de werkvloer komen ze niet kijken. Het voelt alsof de samenhang en het samenleven op het spel staat. Het is zo onrustig in de wereld, de angst en de woede regeren. Maar nu overkwam me iets, ik heb er eigenlijk geen woorden voor, iets moois, troostends, iets dat me weer op een goed spoor brengt. Ik sliep en werd wakker van een stem, ik werd erdoor gewekt. Eerst dacht ik dat ik droomde, ik ging rechtop zitten in bed, maar ik hoorde echt een stem, niet in mij, maar buiten mij. “Wie achter mij aan wil komen, moet zichzelf verloochenen en dagelijks zijn kruis op zich nemen en mij volgen.”

Het was prachtig. Het kwam uit het niets tot mij, ik werd herinnerd aan iets buiten mij, iets dat groter is dan ik ben, en ik voelde de moed en de kracht en de hoop weer terugstromen. Alles veranderede erdoor. Mijn teleurstelling in mensen, mijn boosheid over wat op het werk gebeurt, mijn onrust over de wereld, het heeft me ineens niet meer zo te pakken. Ik keer me ervan af, ik keer me om naar iets dat leven geeft.’

Een God die spreekt. Talloze mensen hebben daar al eeuwen verhalen over. Christina herinnert me aan Maria, de jonge vrouw van tweeduizend jaar geleden. Zij beiden vertellen erover hoe ze een stem hoorden waar ze niet op rekenden, maar waardoor ze moed vatten om beschikbaar te zijn voor de hoop. Ze gingen ervan zingen. Sandro Botticelli drukte Maria’s vreugde uit door haar ontmoeting met de engel zo te schilderen dat het lijkt of ze zich laat uitnodigen om te dansen. Ik zag zoiets toen Christien mijn kamer verliet: haar tred was licht, alsof ze wegdanste, een meisje van de hoop.

 

Margriet van der Kooi

Lees verder

Voltooid leven: autonomie versus godsdienst?

11-11-2016

In de discussie rond ‘voltooid leven’ en de autonomie van de mens lijkt de Bijbelse moraal daar diametraal tegenover te staan. Maar zo eenvoudig ligt het niet, aldus Henk Geertsema. Menselijke autonomie is immers ook een groot goed. Botsen beide benaderingen wel zo ernstig als gedacht? Het is wel duidelijk dat de dood anders tegemoet wordt getreden dan in de 19e eeuw, toen het besef van God nog het hele leven doortrok. Al was het maar omdat de onontkoombaarheid van de dood veel meer als een dagelijkse realiteit werd ervaren.​

Een van de bezienswaardigheden van Parijs is de Catacomben. In een middeleeuwse steengroeve zijn rond 1800 de stoffelijke resten herbegraven van alle Parijzenaren die tot die tijd op oude begraafplaatsen op de noordoever van de Seine ter aarde waren besteld. In keurig opgestapelde rijen beenderen, hier en daar onderbroken door rijen schedels, liggen de resten in de oude mijngangen. Geordend naar de kerk en de begraafplaats waar zij in eerste instantie lagen.

Voor 12 euro kun je de 130 treden afdalen en een route van een klein uur lopen langs de overblijfselen van circa zes miljoen mensen die eeuwen geleden leefden, liefhadden, werkten, dronken, aten, geloofden. Netjes gestapeld, de route elektrisch verlicht, een audioapparaat met toelichting in vier talen is beschikbaar. Overigens is een toeristisch bezoek niet iets alleen van deze tijd. Al snel na de verplaatsing konden mensen de beenderstapels bekijken. Er heeft zelfs eens een muziekuitvoering tussen de doden plaatsgevonden. Dat was overigens wel illegaal.

 

Zelfgekozen einde

De afgelopen weken werd in Nederland een debat gevoerd over de dood. De dood als zelfgekozen beëindiging van het leven. Van levens die door de dragers daarvan als zinloos of als te belastend voor de omgeving worden ervaren. Niet primair lijden stond in de debatten centraal, maar de vraag of de mens zelfstandig mag besluiten dat het leven genoeg is geweest en daar vervolgens de consequenties uit mag trekken.

Wie die wens heeft of wie niet zeker weet of de eigen opvatting voldoende autonoom is, kan zich volgens de minister wenden tot een stervenshulpverlener: een arts, een psycholoog of een verpleegkundige. Voor de laatste beroepsgroep zou er een aparte opleiding ontwikkeld kunnen worden: de arts kan dan de legitimiteit van de wens beoordelen en de verpleegkundige de verdere uitvoering ter hand nemen, stelde Schurink, de directeur van de Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde (www.nursing.nl, 13 oktober 2016).

De christelijke partijen waren de enige die de overstap naar de wetenschapper en professional als moreel hoogste instantie ter discussie stelden: de mens heeft niet het recht zich het leven te benemen, zelfs niet als een stervenshulpverlener daar toestemming voor heeft gegeven. Maar God speelde voor de Tweede Kamer niet een doorslaggevende rol.

De verhouding tussen individuele autonomie enerzijds en moraal of wetenschap anderzijds stond ook centraal in het (tweede!) proefschrift van predikant en psycholoog Bert Loonstra. In ‘Worldview and Psychotherapy’ onderzoekt Loonstra de verhouding die twee: de psychotherapie wil de autonomie van de mens bevorderen, terwijl de godsdiensten de nadruk leggen op extern gezag als richtinggevend voor menselijke keuzes.

Zijn perspectief is die van de christelijke psychotherapeut: kun je vanuit een christelijk standpunt die twee uitgangspunten laten samenkomen? Kun je aan de ene kant de autonomie bevorderen (de taak van de psychotherapeut) en aan de andere kant  de toewijding aan God of een godheid benadrukken en je laten begrenzen door een externe moraal-stellende instantie?

 

Autonomie

Loonstra vindt de oplossing daarvan in de opvatting van de Reformatorisch Wijsbegeerte dat de dagelijkse ervaring van het bestaan fundamenteler is dan de wetenschappelijke wijze van verstaan van de werkelijkheid. Als gelovige mensen zichzelf ervaren als betrokken op God, als betrokken bij een geloofs- en mensengemeenschap en zich bewust zijn van de tijdelijkheid van hun bestaan, dan hoeft dat niet ten koste te gaan van de autonomie en individualiteit die in de psychotherapie zo belangrijk is.  

Die autonomie en individualiteit kunnen zich dan uiten als versterkte bewustwording van de eigen keuze voor geloof in God of een godheid. Autonomie betekent dan ook zelf kiezen hoe je participeert in de geloofs- en mensengemeenschap, en hoe je je ontplooit in de richting van het beeld dat God schetst van de mens.

Er ontstaan wel vraagstukken over levensbeëindiging wanneer allerlei vormen van hulpverlening alleen worden beargumenteerd vanuit ‘de holistische dagelijkse ervaring’ (p. 418). Mensen ervaren soms hun dagelijks leven als voltooid, voldaan, voldoende. Dat ‘soms’ kan zelfs langere tijd of altijd aanwezig zijn. De zo geformuleerde fundering kan dan ook ruimte maken voor (ook christelijke!) stervenshulpverlening aan (ook christelijke!) mensen die in die subjectieve, dagelijkse ervaring het leven als voltooid ervaren.

Vanuit het op die manier gefundeerde christelijk perspectief betekent toename van autonomie ook dat je kunt kiezen om wel of niet je eigen leven te beëindigen als je denkt dat God dat toestaat, en om die keuze wel of niet vooraf binnen de gemeenschap of met een deskundig opgeleide te bespreken. Loonstra zelf trekt die conclusie niet, omdat hij vooral de wij-kant van het mens-zijn benadrukt, de inbedding van de mens in een traditionele christelijke geloofsgemeenschap. En de meeste van die geloofsgemeenschappen wijzen actieve, zelfgekozen levensbeëindiging in situaties van een subjectief ervaren ‘voltooid leven’ af. Maar christelijke politieke partijen en christelijke hulpverleners hebben dus nog wel wat te bespreken over dit onderwerp. In ieder geval theoretisch.

 

Eerbied

Volgens de toelichtende vertelling in de Catacomben vond de herbegrafenis van de menselijke resten plaats met veel eerbied en terughoudendheid. De stoffelijke overschotten werden ’s nachts op karren geladen, overdekt met een zwarte doek en voorafgegaan door een priester die passende gezangen zong en teksten declameerde uit de Bijbel. Al waren de resten honderden jaren oud, de dood was iets waar je eerbied voor had. Uiteindelijk had de dood immers iets te maken met de ontmoeting met de Maker, en ook wie niet zo trouw gelovig was, nam toch het risico van Gods oordeel serieus.

Het besef dat iedereen ‘autonoom’ moet sterven en dat zulk sterven niet primair een kwestie is van levensbeschouwelijke of wetenschappelijke deliberaties, maar vooral iets onontkoombaars, leek veel nadrukkelijker aanwezig te zijn dan tegenwoordig in de (wel of niet christelijke) maakbare samenleving. En dat besef maakte kennelijk zo stil dat zelfs de herbegrafenis met ontzag werd uitgevoerd. Deze ‘autonomie’ is geen keuze, er valt niet aan te ontsnappen.

De opgestapelde beenderen in de Catacomben zijn soms zo verstoft dat de onderste beenderen helemaal verpulveren als de stapel ineenzakt. Zorgvuldig worden de overige beenderen dan weer opnieuw gestapeld. ‘Stof ben je, tot stof zal je weerkeren’, zei God al. In deze aarde liggen miljarden mensen, soms nog met enige vorm, soms alleen maar stof. Er is geen leven meer in te vinden.

De profeet Ezechiël ziet iets soortgelijks. Een heel dal vol dorre, uitgedroogde, half vergane beenderen (Ezech. 37). Symbool voor de toestand van Israël, symbool voor de toestand van de mensen zonder God. Individuele resten liggen in een gemeenschap van resten bij elkaar. En er is geen leven meer in te krijgen, zegt Ezechiël op Gods vraag daarnaar. Maar dan gaat God zelf handelen: de beenderen van individuen zoeken elkaar op, er komen spieren, vlees en huid op. En op Gods initiatief komt er zelfs weer leven in: de wind (NBV), de Geest (NBG) van God zelf geeft wat voltooid is, wat af is, wat zichzelf heeft overleefd en aan zichzelf gestorven is, een nieuw begin.

Daarmee blijkt de dood en doodsdoorgang niet een zaak van moraal, van levensbeschouwing of van wetenschap, maar een zaak van God. God die mensen door die doodsdoorgang wil heenleiden. Naar een nieuw perspectief op aarde, maar ook naar een nieuw perspectief bij Hem. Wie zijn leven als voltooid, af-geleefd ervaart,  kan daarover praten met God die zelf door dat leven is af-geleefd en die zelf in God nieuw leven heeft gekregen.

 

Dr. Henk Geertsema is directeur van het Praktijkcentrum in Zwolle en docent aan de Theologische Universiteit Kampen en hogeschool Viaa te Zwolle.

Lees verder

Hoeden en hoofddoeken (column)

27-10-2016

“Mijn moeder heeft nergens meer belangstelling voor,” gromt een man tegen me. “Dat is altijd al zo geweest, maar nu is het enige belangrijke haar ziekte en klachten en pijntjes en eenzaamheid, en dat wij daar weer niets van begrijpen. Is dat altijd zo bij zieke mensen? Leuke baan hebt u dan!”

Nee, dat is niet altijd zo bij zieke mensen. Dat ga ik hem op dit moment niet zeggen, zijn vraag vraagt niet om antwoord maar om begrip.

Op Prinsjesdag gaan de gesprekken in het ziekenhuis onder medewerkers en patiënten over de glazen koets en hoeden, over het hoedje van de kleindochter van een collega die met haar moeder mee mocht naar de opening van de Staten Generaal. Over zorgen in de zorg, over bestuurders die andere dingen aan hun hoofd hebben dan de patiënten die hopen op dokters die aandacht hebben,  op verpleegkundigen die even echte tijd hebben. Het gaat over vluchtelingen en bombardementen, over mensen die hun leven verliezen, zonder hoop op hulp. Het valt me opnieuw op dat wie zelf kwetsbaar is dikwijls een fijne antenne heeft voor anderen die moesten ontdekken hoe weinig regie over het leven ze hebben.

Zieke mensen weten dat. Zo kan het gebeuren dat er een wonderschoon gesprek ontstaat tussen een oude dame, een veel jongere kamergenote met een hoofddoek en mij. We zitten bij een tafel bij een raam. De oude dame vertelt hoe ze de avond tevoren een lang gesprek had met de jonge moslima, allebei aan een infuus die hun leven moet redden. “Bij ons op het dorp zijn geen vrouwen met hoofddoeken op. Wel met hoeden, op zondagmorgen, ik draag die ook,” glimlacht ze. “Ik ben bijzonder ontroerd doordat zij en ik elkaar op zaal leren kennen. Ik ben altijd een beetje bang geweest voor de islam. Wist u dat ze ook het verhaal van Noach en Abraham hebben?”

Ja, knik ik, dat weet ik. “We hebben veel hetzelfde,” zegt de jongere vrouw. “En we zijn allemaal schepselen van God. We delen veel waarden.” Er is een sfeer van warmte en goede verbondenheid in de kamer. Dat breekt ook niet stuk als christendom en islam verder vergeleken worden, voor hen beiden een nieuw gesprek. “Mohammed is jullie belangrijkste profeet, dat weet ik nog van school” zegt de oude dame. “Wat vind je van Jezus? Mogen we daar over praten? Voor mij is Hij de Zoon van God.”

 Ik denk aan onze minister van gezondheid, Edith Schippers. Onze cultuur is de beste, weet ze, en religie is achterhaald, ontdekte ze ook al. Zo verlicht ben ik nog niet. Ik verlang ook niet naar deze verlichting. Ze is me te dogmatistisch en stralend zelfingenomen, superieur. Mensen die zo zeker zijn van hun gelijk laten zich zelden meer verrassen.  Ediths verlichting is oogverblindend, alsof ze in de koplampen van het eigen gelijk staart, en meestal zie je dan weinig meer.

Een paar weken geleden hoorde ik een mooi verhaal van Hans van der Jagt, een jonge historicus aan de VU. Hij vertelde over Alexander Idenburg, een politicus met een indrukwekkende carrière, onder andere in Indonesië. In een artikel uit 1928 (!)  betoogt hij dat het contact van het Westen met oosterse culturen werd beheerst door geestelijk onbegrip. Jonge Aziaten die in het Westen gingen studeren ontdekten dat het Westen “zich kenmerkt door logisch denken, het is activerend, heeft grote drang tot handelen en een diepe zucht naar macht en geld. Maar alles zo veel mogelijk zonder religie.” Hij schrijft:  “Deze niet-Westerse studenten kwamen uit culturen waarin men juist zocht naar innerlijke verdieping, passiviteit en innerlijke vrijheid en rust. Alles onafhankelijk van materiële banden en aardse zorgen.” Idenburg geeft een advies: de religieuze traditie van het christendom moet juist niet worden verstopt. Het benadrukken van gezamenlijke religieuze waarden met Oosterse culturen, en tegelijkertijd ook het wijzen op fundamentele verschillen, wekt wederzijds vertrouwen en verdraagzaamheid.

Voor mijn ogen voltrekt zich hoe een goed advies Idenburg een eeuw geleden gaf. Twee vrouwen van verschillende leeftijd en andere cultuur, verbonden aan een infuus gaan nieuwsgierig een echt gesprek aan, waarin herkenning en verschil mogen zijn, echte vragen niet uit de weg gegaan, en respect niet de kleur van onverschilligheid heeft, maar van verdraagzaamheid. Ik heb inderdaad de mooiste baan in het ziekenhuis.

 

Margriet van der Kooi is geestelijk verzorger in het Zuwe Hofpoortziekenhuis en het regionaal psychiatrisch centrum in Woerden

Lees verder

Katholieke en protestantse kerken: verenigt u

27-10-2016

Andries Knevel houdt van de paus, een ooit diehard gereformeerde politieke partij als de ChristenUnie verwelkomt katholieken. Maar belangrijker nog is dat de Rooms-Katholieke Kerk beter aansluit bij wat gelovigen nu nodig hebben. Het is de hoogste tijd voor een zeer intensieve samenwerking, betoogt Coen Wessel.

In het EO-televisieprogramma ‘Op zoek naar God’ uit 2013 werden zes bekende jonge vrouwen gevolgd, die uitgedaagd werden om op zoek te gaan naar God. Het programma liet op een opvallende manier de spirituele stand van zaken in Nederland zien.  De vrouwen werden niet meegenomen naar een Opwekkingsbijeenkomst of naar een befaamde preektijger. De Evangelische Omroep koos voor een stilteretraite in een klooster. In deze Katholieke omgeving is blijkbaar de grootste kans dat jonge, hippe mensen God vinden.

Het is een teken van een bredere ontwikkeling in de Protestantse kerken. In het midden van de Protestantse kerk is er een belangstelling voor de katholieke spiritualiteit, die allang verder gaat dan kaarsen, leesroosters en kleuren. Ook aan de rechterflank is het jongere kader niet meer anti-katholiek. In de Christen-Unie is nadrukkelijk plaats voor katholieken. Jonge reformatorische theologen bestuderen intensief de kerkvaders. Andries Knevel houdt meer van Paus Franciscus dan Antoine Bodar.

In dit artikel wil ik duidelijk maken waarom de Protestantse kerk veel dichter naar de Katholieke kerk moet trekken en daar ook institutioneel mee verbonden moet raken. Om de noodzaak daarvan te beseffen wil ik het niet alleen hebben over de opbloeiende liefde voor de Katholieke kerk, maar ook over de zwakte van de Protestantse kerk. Ik denk dat de bestaansreden voor een zelfstandige Protestantse kerk verloren is gegaan. Want een kerk kan niet zomaar voortbestaan. Daar is een krachtig verhaal voor nodig dat de kerk verbindt met Christus en haar tegelijkertijd onderscheidt van andere kerken. Het onderscheidende verhaal van de Nederlandse kerk van de reformatie, die ik voor het gemak maar de Protestantse kerk noem, ging over haar calvinistische spiritualiteit en haar verbondenheid met de Nederlandse natie. Beide zijn afgebrokkeld of ingestort.

 

Calvinistische spiritualiteit

De Protestantse kerk werd de afgelopen 500 jaar gedragen en bezield door de typisch calvinistische spiritualiteit van bidden, bijbellezen aan tafel, zondagsheiliging, sterk zondebesef en de identificatie met het Oudtestamentische Israël. Deze spiritualiteit sluit niet meer aan op de huidige cultuur. Sinds de jaren zestig gaat het in onze cultuur om zintuigelijke ervaringen, om zelfexpressie en authenticiteit.  Het lichaam speelt een grote rol. Het gaat meer om het beeld dan om het woord. De botsing tussen de calvinistische spiritualiteit en de moderne ervaringscultuur  heeft niet alleen geleid tot kerkverlating, maar ook tot een afscheid van de calvinistische spiritualiteit binnen de kerken. 

Sindsdien wordt er heel hard gezocht naar een spiritualiteit die de calvinistische spiritualiteit kan vervangen. Sommigen zoeken het in evangelicale richting, waarin delen van de gereformeerde spiritualiteit aangevuld worden met ervarings- en expressie-elementen. Anderen in een stijlvolle liturgie. Meditatie, pelgrimage, kunst en expressie veroveren een plek . Het is een diverse en verbrokkelde zoektocht waarvan het nog niet duidelijk is wat er uitkomt.

 

Nationale identiteit

Al eerder verloor de Protestantse kerk haar speciale verbondenheid met de Nederlandse natie. In de 19e eeuw kregen alle kerkgenootschappen gelijke rechten. Maar aanvankelijk bleven de Protestanten hun speciale verbondenheid met de natie benadrukken. Zo bleef een zelfbeeld overeind waarin de calvinistische reformatie en de opstand tegen Spanje het begin vormden van kerk en natie. Na de Tweede Wereldoorlog kwam daar ook binnen de kerk een omslag in. Nationalisme werd verdacht. Een belangrijk onderdeel van de Nederlandse Protestantse identiteit viel daarmee weg. De bovenste lagen van de kerk richtten zich op de internationale oecumenische beweging. Maar dat gaf de kerk en de gelovige niet een identiteit die even sterk was als de nationaal-calvinistische. Net zoals ‘de wereldburger’ niet bestaat, bestaat de ‘Wereldraad van Kerken-christen’ niet. In de kerk zien we dezelfde dilemma’s als in de hele samenleving zien: nationalisme kent beperkingen en ontsporingen, maar wereldburger/wereldgelovige worden lukt ook niet.

 

Zelfverstaan

Deze ontwikkelingen hebben gevolgen voor ons zelfverstaan als kerk. Op de eeuwen van calvinisme is veel minder trots. In mijn jeugd golden de beeldenstormers nog als geloofshelden, in mijn studententijd als revolutionairen, maar tegenwoordig zien we hen als Taliban-achtige barbaren die eeuwenlang gegroeide hoogtepunten van devotie verwoestten. Op de hele Reformatie wordt met  gemengde gevoelens teruggeblikt. Ja, de kerk had een hervorming nodig, maar was een scheuring wel nodig? Speelde politieke omstandigheden daarbij niet een hoofdrol?

Maar als de Reformatie niet het trotse beginpunt van onze kerk is, dan komen ook de eeuwen de eeuwen daarvoor in beeld. Bonifatius, Willibrord en Franciscus kunnen herdacht worden. Kloosters en hun leefregels gaan tot de verbeelding spreken. Kerkvaders worden intensiever bestudeerd. Het levert een herwaardering van de kerk en van de continuïteit van de kerk op.

Voor predikanten levert dat ook een nieuw zelfverstaan op. Toen ik begon als predikant voelde ik dat ik dat deed als een eenzame mens voor Gods aangezicht. Dat gevoel is er nog steeds, maar ik ervaar mijn werk – en het gezag waardoor ik durf te spreken en te preken–ook vanuit de stroom van een lange en bezielde traditie. Bij een aantal collega’s merk ik dat zij het daarom belangrijk vinden ook zichtbaar in de lijn van zegeningen en wijdingen te staan die vanuit de vroegste kerk en dus vanuit de opgestane Christus zelf tot ons komen.

Kan een kerk verder die haar ontstaan als een bedrijfsongeval ziet, die spiritueel vooral zoekende is en die niet overtuigend tussen internationale en locale toewijding kan laveren? Ik denk het niet. Zo’n kerk biedt heeft te veel een toevallige en vooral organisatorische samenhang en biedt te weinig een identiteit aan haar leden. En moeten we de geestelijke krachten die ons terugdrijven naar een veel katholieker kerk- en geloofsverstaan blijven negeren. Kan dat eigenlijk wel? Ik denk het niet.

 

Katholiek?

Nu kan je dit allemaal constateren en je tegelijkertijd afvragen hoe zinvol het is om samen te werken met de Katholieke kerk. De Katholieke kerk staat er in Nederland misschien nog wel beroerder voor dan de Protestantse kerk. Toch is de Katholieke kerk beter toegerust is om kerk in deze tijd te zijn.

De Katholieke kerk heeft van oudsher een positieve verhouding tot het beeld en sluit daardoor goed aan bij de beeldcultuur. Ze is gericht op spirituele ervaring en mystiek. Kloosterlingen hebben een tot de moderne verbeelding sprekende radicale levenswijze. Spiritueel sluit de Katholieke kerk veel beter aan bij de ervaringsgerichte, zintuiggerichte en authenticiteit zoekende mens.

De Katholieke kerk is in staat zowel het nationale als het internationale perspectief te benadrukken. Ze is nationaal met een eigen nationale kerk, met diensten in de landstaal en plaatselijk aansprekende figuren, maar tegelijkertijd is ze internationaal. Ze is internationaal georganiseerd, heeft een zichtbare wereldleider, heeft internationale devotionele bijeenkomsten in Lourdes en op wereldjongerendagen, studiecentra in Rome en internationale congregaties. In een wereld waarin we uitgedaagd worden om ons zowel plaatselijk als wereldwijd thuis te voelen is dat een groot goed.

Ik denk dat er ook veel in de Katholieke kerk moet veranderen. Ook deze kerk heeft niet makkelijk aansluiting bij onze tijd. De geloofsvormen die we moeten vinden zijn waarschijnlijk veel radicaler dan wat de Katholieke kerk nu in huis heeft. Maar het uitgangspunt van de Katholieke kerk is veel beter.

 

Wat te doen?

Het lijkt me goed om al deze zaken eens hardop uit te spreken. De komende herdenking van de Reformatie is daartoe een goede aangelegenheid. Vervolgens is het zaak om ook institutionele stappen te zetten. Er kan een veel hechtere samenwerking ontstaan op het gebied van de opleiding van predikanten en priesters, op het gebied van catechese etc. Maar dat is niet genoeg. Ik denk dat er een echte institutionele verbinding moet komen tussen de Protestantse kerk en de Katholieke kerk, zodat de Protestantse kerk zich ook als onderdeel van de Katholieke kerk gaat verstaan. Welke kerkrechtelijke vorm dat moet krijgen weet ik niet precies, maar beschouw de Protestantse kerk voortaan maar als een kerk die ‘in staat van hereniging’ is. De kerk houdt haar eigen kerkorde en organisatie, maar beschouwt zich als onderdeel van de Katholieke kerk.

Dat vergt ook wat aan Katholieke zijde. Ze moeten er plezier in hebben nauw verbonden te zijn met een kerk waarin een aantal zaken anders gaan. Over de vrouw en de man in het ambt en het zegenen van het huwelijk van twee mannen of twee vrouwen moeten goede afspraken worden gemaakt. Dat kan nog wel eens makkelijker worden dan het lijkt. Beide kerken moeten omgaan met een diepe wereldwijde verdeeldheid op dit punt. Misschien moet de Katholieke kerk de Protestantse kerk maar leren zien als een pioniersplek waar geëxperimenteerd wordt met andere vormen van kerkzijn, waar je af en toe ook nog wat van opsteekt.

 

Coen Wessel is predikant te Hoofddorp

 

Lees verder

Jongeren hebben uitleg nodig in een wereld vol spiritualiteit

09-06-2016

Kinderen en jongeren groeien op in een wereld die bol staat van de spiritualiteit in de breedste zin van het woord, én in een wereld die bepaald wordt door de wetenschap. Hoe vind je je weg in zo’n wereld vol impliciete boodschappen, en hoe kunnen opvoeders hen begeleiden? Corjan Matsinger en Marian Timmermans helpen jeugdleiders en andere opvoeders.

Corjan Matsinger en Marian Timmermans zijn religieuze trendwatchers die samenwerken in de organisatie Young&Holy. Zij staan middenin de cultuur waarin kinderen en jongeren opgroeien en kijken wat zich afspeelt aan religie in de samenleving. Hun doel is bij jongeren het verlangen aan te wakkeren om God te leren kennen.

Matsinger en Timmermans signaleren die trends door voortdurend alert te zijn op informatie die ze overal opdoen. Vooral jongeren zelf zijn een belangrijke informatiebron. Wat hen opvalt is dat er nogal wat grenzen zijn verschoven de afgelopen jaren.

“Het is in deze tijd heel gewoon om als meisje samen met de moeder naar de softpornofilm Fifty shades of grey te gaan. Dat was eerst ondenkbaar,” zegt Timmermans. Een andere trend is dat games en films veel rauwer zijn dan voorheen. 

 “Nog een andere heel belangrijke trend is dat alles rondom de dood heel normaal is geworden.” Een paar jaar geleden verschenen de eerste doodskoppen op jongerenkleding, dat associeerden veel mensen nog met horror. Maar inmiddels zag Timmermans ook al een afbeelding van een sneeuwpopje met een karkas als lijfje, in plaats van twee sneeuwballen. Het stond op een T-shirtje voor een klein kind. “De aandacht voor de dood is breder geworden. Jongeren hebben veel vragen over de dood, maar de dood manifesteert zich als iets heel gewoons,” constateert Timmermans.

 

Spiritualiteit zonder God

Opvallend is dat in een wereld die gekenmerkt wordt door seculariteit en wetenschappelijk materialistisch denken tegelijkertijd spiritualiteit een grote rol speelt. Het lijkt op een spiritualiteit zonder God. “Het oosterse denken is veel invloedrijker geworden. Dat begon met aandacht voor yin en yang, voor balans. Nu is yoga de meest beoefende sport, en staan spellen en films er vol mee. Neem alleen al de op dit moment populaire film Kung Fu Panda.”

Het ingewikkelde is dat die spiritualiteit enorm leeft maar niet expliciet aan de orde komt, legt Timmermans uit. “De spiritualiteit komt naar hen toe, ze zitten er middenin. Het komt tot ze in de vorm van vlogs, films, games en dergelijke, maar ze zijn zich daarvan vaak nauwelijks bewust. Ik vergelijk het wel eens met een zebrapad: je loopt eroverheen en het heeft effect want de auto’s stoppen voor je en je kunt dus gewoon doorlopen. Tegelijkertijd merk je zo’n zebrapad nauwelijks op.”

Invloed heeft het ondertussen allemaal wel. Zoals op de jongere die graag een steen op zijn tafel wilde leggen toen hij een tentamen moest maken. Hij geloofde er heilig in dat zo’n steen geluk brengt.

Het speelgoed waar kinderen mee spelen is al doorspekt van spirituele zaken. LEGO heeft de serie Elves, waarin elfjes een grote rol spelen. Meisjes zijn er vaak dol op vanwege de mooie kleuren en versieringen die bij elfjes horen. Tegelijkertijd worden ze in een magische wereld getrokken: ‘Laat je betoveren door de wondermooie kleuren en maak kennis met Azari, Aira, Naida, Farran en Emily. Leer net als de elven om de kracht van de elementen water, wind, vuur en aarde te gebruiken. Je zult de elementen nodig hebben tijdens je avonturen’, zegt LEGO.

Young&Holy helpt ouders en docenten het gesprek daarover met hun kinderen aan te gaan. De kinderen krijgen er immers hoe dan ook mee te maken.

“Voor veel jongeren lopen het wetenschappelijk wereldbeeld van alleen het materiele en spiritualiteit gewoon door elkaar. Jongeren kunnen vaak goed leven met die onduidelijkheid, het is allemaal niet zo absoluut voor hen.”

Zo groeien ze op met het idee dat de evolutie wetenschappelijk bewezen is maar daarnaast sluiten ze niet uit dat de wereld ook is geschapen.

 

Polarisering

Polarisering is ook een duidelijke trend. Moslimjongeren voelen zich vaak miskend, vandaar dat ze begrip hebben voor de aanslag op Charlie Hebdo, en ze ook een minuut stilte willen houden voor aanslagen in Bagdad.

Daar komt bij dat er heel weinig kennis is onder jongeren, weet Timmermans. “Het verhaal uit Handelingen 8, over de apostel Filippus die de Ethiopiër moest uitleggen wat hij las, is voor mij een belangrijke inspiratie. ‘Hoe kan ik het begrijpen als ik geen uitleg krijg?’ vroeg de Ethiopiër. Dat is een actueel woord. Uitleg geven en kennis delen is hard nodig. Tijdens de opvoering van The Passion dit jaar in Amersfoort deden we dat door jongeren van verschillende scholen kennis te laten maken met het Paasverhaal. Veel jongeren hebben echt geen idee van wat het christelijke geloof inhoudt.”

Een van hen meende een teken van de Illuminati te hebben gezien, zegt Timmermans.

De Illuminati zou een mystiek gezelschap zijn dat uit is op wereldheerschappij. Het idee duikt veelvuldig op in allerlei complottheorieën, in het boek Het Bernini Mysterie van Dan Brown, in de eerste Tomb Raider-film en in de computergame Deus Ex.

Complottheorieën tieren welig onder jongeren. “Het laat zien dat symbolen niet meer worden herkend en anders geframed. Er is behoefte aan uitleg en kennis.  Des te meer behoefte is er aan betrouwbare kennis. Dat is de schreeuw van jongeren op dit moment,” weet Timmermans.

Timmermans en haar collega Matsinger willen daar graag bij helpen. Zij staan docenten en jongerenwerkers ter zijde met manieren om het geloofsgesprek te voeren, zowel met jongeren uit de kerk als daarbuiten. Want kerken hebben wel degelijk wat te bieden, vindt Timmermans. Zij ziet wel toekomst voor kerken.

“Kerken kunnen allereerst een voorbeeld geven in het hebben van respect voor anderen. Mensen zouden echt moeten luisteren naar jongeren op een open manier. Als je meteen gaat vertellen wat ze zouden moeten geloven, luisteren ze niet meer.”

 

Interesse-groepen

In de beleving van jongeren is de eredienst niet hun kerk, dat is de jongerengroep waar ze mee optrekken en hun levensvragen bespreken. Dat is voor jongeren de kerk. De jeugdleider verdient daarom alle waardering van de kerk, hij of zij zorgt voor verbinding tussen jongeren en de kerk.

Maar leeftijd is niet allesbepalend. “Je ziet dat er steeds meer festivals voor interesse-groepen ontstaan in plaats van festivals voor een specifieke leeftijd. De kerk kan daar wellicht van leren, bijvoorbeeld door mensen  niet op leeftijden bijeen te laten komen, maar op interesses en zo ook in gesprek te gaan over de inhoud. Denk aan: samen koken, sporten, kennis opdoen.”

“De uitdaging voor de kerk is het doorgeven van de unieke hoop die ze heeft, hoop die verder gaat dan wat je kunt denken. De kerk biedt zingeving, en kan daar vormen voor bedenken waarin daar ruimte voor is. Een jongere gaat niet over zingeving praten op een sportclub. De kerk kan een veilige plek bieden, een plek waar je niet per se succesvol hoeft te zijn om mee te tellen. De kerk kan een plaats zijn waar je rust kunt vinden.”

Dat gaat allemaal niet vanzelf. Want hoe ouder de jongeren zijn, hoe vaker ze al een besluit hebben genomen om bijvoorbeeld niet meer naar de kerk te gaan, of geen interesse meer te hebben in het christelijke geloof.

“Dat bevestigt hoe belangrijk het is al met jonge kinderen het geloofsgesprek te voeren en te investeren in een plek waar kinderen en jongeren graag heengaan en waar ruimte is om op een veilige manier geloofsvragen te bespreken. Het is prachtig als een tiener aan je vraagt: ‘Is God geboren?’ En je gaat dat samen onderzoeken.”

 

Ineke Evink

 

Voor informatie over wat Young&Holy te bieden heeft aan ouders, docenten en jeugdleiders, zie www.youngholy.nl of mail naar marian@youngholy.nl

Lees verder

Discussie: Historisch Jezus-onderzoek heeft grenzen, maar welke?

08-06-2016

Heeft Jezus niet echt bestaan, zoals je wel eens hoort? Onzin, stelt hoogleraar Nieuwe Testament Annette Merz. Maar of Jezus meer was dan alleen mens, valt buiten het veld van historisch onderzoek, zegt zij. En dat verbaast Guus Labooy. Hieronder zijn de artikelen van Labooy en Merz te lezen, met aansluitend een reactie van Labooy.

In het laatste nummer van PThUnie, het lijfblad van de Protestantse Theologische Universiteit, stelt de nieuwe hoogleraar Nieuwe Testament Professor Dr. A.B. Merz zich voor (maart 2016). Zij komt daar met een verrassende invalshoek: ‘Hedendaagse historici, zegt Merz, bezinnen zich op de ethische code voor historisch onderzoek.’ Vanuit deze invalshoek kun je de mensenrechten ook op historische figuren toepassen, zo betoogt zij. En heeft dan niet ook Jezus recht op bestaan? Zo heeft zij zich krachtig in het openbaar uitgesproken rond de kwestie dat Jezus niet bestaan zou hebben. Onhoudbaar, historisch gezien, zegt zij: ‘Doe hem recht!’ Een veelbelovend uitgangspunt!

Als haar dan echter de vraag wordt gesteld of Jezus niet meer was dan alleen een mens, antwoordt zij: ‘Dat is een vraag die buiten de scoop van het historisch Jezus-onderzoek valt.’ Dat roept veel vragen op.

Het staat er terloops, want het artikel is op andere kwesties gericht. Maar zij wekt althans de indruk dat er zo ondertussen wel een ingrijpende beslissing is gevallen. Waarom ingrijpend?

Kernachtig gezegd: zij werkt aan een Protestantse Universiteit en is van daaruit geroepen om het geloof van die kerk wetenschappelijk te bestuderen, te ‘bekloppen’. Het zou natuurlijk erg mooi zijn als de kern van dat geloof daar ook onder valt: dat in Jezus God mens werd. Merz stelt echter dat dit niet tot het historisch Jezus-onderzoek behoort: Het uitgangspunt is dat hij een mens onder mensen was, ‘met alle grootsheid, feilbaarheid en kwetsbaarheid van dien’. Ik vind dit ingrijpend, omdat ze hiermee dus lijkt te stellen dat haar wetenschappelijke arbeid de kern van het christelijk geloof moet mijden, namelijk dat Hij meer was dan dat alleen. Ze wekt daarmee sterk de indruk dat zij zich uitspreekt voor een boedelscheiding tussen geloof en wetenschap, althans op dit kernpunt.

Is het terecht dat ik hier het alom toegepaste uitgangspunt van het methodisch naturalisme beluister? Wat is dat precies? Bij ‘methodisch naturalisme’ worden er uitsluitend natuurlijke oorzaken toegelaten in historisch onderzoek. God wordt dus principieel buiten haakjes geplaatst. Alleen dus natuurlijke gebeurtenissen. Vaak leidt dat tot een boedelscheiding in leven en werken: onze wetenschappelijke arbeid aan de ene kant, ons geloof aan de andere kant.  

Zeker, dit methodisch uitgangspunt is in de huidige geschiedwetenschap dominant. Maar wat als we de ethische code voor het historisch onderzoek ook hier toepassen? Zou je, als er eventueel specifieke daden van God in de geschiedenis zijn, die om ethische redenen niet ook moeten kunnen onderzoeken? En ze niet op methodische gronden buiten haakjes plaatsen? Vanuit een ethische code voor historisch onderzoek zou je toch moeten kunnen onderzoeken of je signalen ziet van dat wonder dat God de ongelofelijke liefde heeft gehad om mens te worden? Hem daarin recht willen doen? Als een historische methode echt ethisch op orde wil zijn, moet zij dan geen openheid hebben voor een dergelijk eventueel gebeuren? Open voor nader onderzoek? Open voor signalen dat er misschien meer aan de hand is? Je zou dan de Opstanding kunnen noemen, maar het bezwaar hierbij is de beperkte lengte van deze reactie. Want ik ben er op tegen dat de Opstanding als een los mirakel ter sprake komt. De Opstanding is ingebed in een hartveroverend en tegelijk bloedstollend verhaal: hoe Jezus alle verwachtingen rond Israël in die tijd samenbalt én op zichzelf lijkt te betrekken. De lijdende knecht, de Koning Messias én de verwachting dat de Heer zélf zal terugkeren naar zijn tempel om Israël te herstellen. Jezus betrekt deze drie strengen op zichzelf, zo lijkt het, en lijkt ze bovendien te betrekken op dat Pascha als Hij de stad in trekt die laatste week. Allemaal signalen dat er meer aan de hand is … Dat in Hem de Heer zélf terugkeert naar Sion? (Jesaja 52, Zach. 8). Mijn punt is: zou je daar methodisch niet open voor moeten staan?

Het kwam allemaal in het bewuste artikel helaas wat terloops aan de orde. Het zou daarom goed zijn als professor Merz zich hier nader over uitspreekt? Daarbij zouden wellicht de volgende punten aan de orde kunnen komen.

Op grond waarvan wordt eigenlijk gesteld dat de scoop niet op de Menswording gericht kan zijn? Is dat een beschrijvende uitspraak? Zo van: het is nu eenmaal zo dat dit tegenwoordig in de wetenschap niet gebeurt? Maar dan is de uitspraak toch feitelijk onjuist? Er zijn toch wetenschappelijke topfiguren volop bezig met historisch onderzoek naar (ook) die dimensie? Ik noem L. Hurtado, N.T. Wright en G.H. van Kooten, bepaald toch geen wetenschappelijke randfiguren.

Haar uitspraak kan ook als een normatieve stelling worden gelezen, gebaseerd op bijvoorbeeld een filosofische overweging, bijvoorbeeld op een beredeneerde erkenning van het methodisch naturalisme. Maar dan is nadere verantwoording van die keuze op zijn plaats. Want het naakte feit dat dit de dominante visie is voldoet toch niet? Zeker niet als door die visie de ethische code geschonden lijkt te worden?

En dan dit punt: stel je onderschrijft Merz’ stelling. Voeg daaraan toe dat we toch altijd menen dat wetenschap zich ook op het belangrijkste in een vakgebied zal willen storten. Loop je dan niet de kans dat je daarmee toch op den duur suggereert dat de Menswording bijzaak is?

Kortom: haar stelling roept veel vragen op. Het uitgangspunt is prachtig: doe historische figuren recht! Dat wordt natuurlijk nog klemmender, als van een historische figuur in je eigen Credo beweerd wordt dat Hij was: God uit God, Licht uit Licht, waarachtig God uit waarachtig God; mens-geworden om ons mensen. Zou het niet de ultieme roeping zijn van de historische wetenschap om deze lijdende Messias recht te doen? Hij vroeg het zelf ook: ‘wie zeggen de mensen dat ik ben?’

 

Guus Labooy 

 

Historisch Jezus-onderzoek heeft grenzen (reactie)

Graag reageer ik op de vragen die Labooy stelt naar aanleiding van het interview dat ik gaf in de PThUnie (maart 2016) dit jaar en dat terugkijkt op mijn inaugurele rede, uitgesproken op 3 november 2015 te Groningen. Laat ik ermee beginnen vast te stellen, waarover we het eens kunnen zijn. Dat ik geroepen ben om het protestantse geloof (in al zijn pluraliteit) wetenschappelijk te bestuderen, is juist. Iets uitgebreider formuleert het mission statement van de PThU dat wij ons richten op ‘de theologische bestudering van het christelijke geloof
in de wisselwerking tussen bronnen en eigentijdse vormgeving’ ‘in de protestantse traditie’ en ‘met bijzondere aandacht voor de interactie tussen religie en maatschappelijke/culturele contexten’.
En natuurlijk hoort daar ook bij wat Labooy als kern van dat geloof benoemt: dat God in Jezus
mens werd. De vraag is alleen: hoe doe je wetenschappelijk verantwoord onderzoek naar deze geloofsovertuiging? Hier gaan onze opvattingen uit elkaar, omdat ik bij Labooy de wens hoor om de menswording van God historisch te bewijzen, door te onderzoeken ‘of je signalen ziet van dat wonder’ in de geschiedenis.
Maar voordat ik daarop verder inga, is eerst nog een andere opmerking nodig. Ieder theologisch onderzoek vindt plaats in een bepaalde wetenschappelijke, kerkelijke en maatschappelijke context.
Het geeft expliciet of impliciet antwoord op vragen die in deze contexten leven en neemt daarbij altijd maar een selectie van aspecten en methoden mee die bij de beoefening van het vak in zijn algemeenheid ter beschikking staan.
Mijn oratie ging over historisch onderzoek naar Jezus. Ik vind dit onderwerp belangrijk omdat het een maatschappelijk probleem - een algemene minachting voor historische kennis en de snel toenemende overtuiging dat Jezus geen historische figuur was - verbindt met een binnenkerkelijk en theologisch probleem. In veel gemeentes heeft bijvoorbeeld het boek van dominee E. van der Kaaij tot onzekerheid geleid en tegelijk wordt door collegae nieuw-testamentici beweerd, dat onderzoek naar de historische Jezus onmogelijk of theologisch zinloos zou zijn.
Hier heb ik een tegengeluid willen laten horen: historisch onderzoek naar Jezus is mogelijk en het is zelfs geoorloofd vanuit ethische principes die door seculiere historici worden gehandhaafd. De vraag waar mijn onderzoek antwoord op geeft is dus niet: werd in Jezus God mens, maar: was Jezus überhaupt ooit op de aarde als mens, en wat kun je daar historisch verantwoord over zeggen?
In mijn onderwijs en onderzoek aan de PThU komen vanzelfsprekend ook andere facetten van de omgang met de Bijbel aan bod, bijvoorbeeld contextueel Bijbellezen, literaire benaderingen, maar ook meer theologische vraagstellingen: hoe preek je verantwoord over bepaalde teksten en hoe kom je vanuit de pluraliteit van vroegchristelijke geloofsopvattingen tot een tegenwoordig te verantwoorden theologie van het Nieuwe Testament? Dit alles hoort bij mijn wetenschappelijke omgang met het Nieuwe Testament, van een ‘boedelscheiding in leven en werken: onze wetenschappelijke arbeid aan de ene kant, ons geloof aan de andere kant’ is dus zeker geen sprake.
Wel ben ik van mening dat je bij ieder onderwerp de juiste methode moet kiezen. Daarmee komen we bij de hamvraag: Kun je de menswording van God door historisch onderzoek bewijzen of ten minste bepaalde signalen opsporen die daarop wijzen, zoals de door Labooy genoemde N.T. Wright inderdaad probeert te doen? Het is mijn overtuiging dat we de verkeerde kant op gaan als we ons op dit vlak begeven. Je kunt geloofswaarheden historisch contextualiseren, maar je kunt ze niet historisch bewijzen. Je moet het niet eens willen. Wie historisch wil aantonen dat in Jezus God mens is geworden, zou naar dezelfde logica en met dezelfde methoden ook moeten kunnen aantonen dat bijvoorbeeld Mohammed wel of niet Gods profeet is - met alle problematische gevolgen voor een vreedzame samenleving van religies die zo’n onderneming met zich mee brengt. Historisch onderzoek doe je naar bepaalde verschijnselen in het veld van de geschiedenis, de religieuze beoordelingen van deze gebeurtenissen zijn daarbij ingesloten. Want wat er toen gebeurde krijg je niet los van daaraan verbonden en soms tegenstrijdige interpretaties in beeld. Je plaatst dus God niet ‘buiten haakjes’ maar je plaatst hem waar je hem tegenkomt, in de beleving en het geloof van mensen van toen. Labooy wijst daar terecht op. Jezus vroeg: “Wie zeggen de mensen dat ik ben”?
Historisch onderzoek houdt zich bezig met de antwoorden en beseft bijvoorbeeld dat het antwoord van Petrus: “Jij bent de Messias (Grieks: de Christos), de zoon van de levende God”, in Matt. 16:16 niet dezelfde theologische voorstellingen bevatte die eeuwen later in het Credo werden verwoord (‘God uit God’), want ‘Zoon van God’ was toen nog geen beschermde, door christenen geclaimde titel. Dat God in Jezus mens werd, is een geloofsovertuiging die historisch niet in één keer aanwezig was en die door de geschiedenis heen ook niet door iedereen op precies dezelfde manier werd (en wordt) begrepen. 

Ik blijf erbij: de vraag of Jezus meer was dan alleen een mens valt buiten het bestek van het historisch Jezus-onderzoek. Historisch kan je alleen de verschillende opvattingen van tijdsgenoten daarover in kaart brengen.
Maar het is natuurlijk een theologisch zeer belangrijke vraag. Ik kan dat als gelovige belijden. Voor mij is Jezus de zoon van God en als ik daarvoor een andere korte beschrijving moet kiezen dan zeg ik: hij is het menselijke gezicht van God. Maar historisch bewijzen, dat kan - en wil - ik niet.

 

Annette Merz

 

Annette Merz is hoogleraar Nieuwe Testament, PThU Groningen

Volledige rede van prof. Merz is hier te
downloaden: www.annettemerz.com/publicaties/

 

Openstaan voor signalen (reactie)

Ik dank Professor Merz ten eerste voor haar antwoord, dat zeker veel verduidelijkt. Mijn bezwaar is dat zij in dit antwoord niet consequent onderscheid maakt tussen ‘bewijzen’ en ‘openheid om signalen op te sporen’. Kijk naar wat zij de hamvraag noemt: ‘Kun je de menswording van God door historisch onderzoek bewijzen of ten minste bepaalde signalen opsporen die daarop wijzen, zoals de door Labooy genoemde N.T. Wright inderdaad probeert te doen?’ Zij antwoordt dan: ‘Het is mijn overtuiging dat we de verkeerde kant op gaan als we ons op dit vlak begeven. Je kunt geloofswaarheden historisch contextualiseren, maar je kunt ze niet historisch bewijzen. Je moet het niet eens willen.’ Ik ben het met dit laatste antwoord eens, omdat ze hier alleen over ‘bewijzen’ spreekt. Maar wel opvallend dat ze niet ingaat op de vraag of we dan ook ‘geen signalen kunnen opsporen’. En dat terwijl ik het alleen daarover gehad heb in mijn vraag aan haar. Sterker nog, ik heb eigenlijk alleen om openheid voor signalen gevraagd. Ik citeer: ‘Als een historische methode echt ethisch op orde wil zijn, moet zij dan geen openheid hebben voor een dergelijk eventueel gebeuren van de incarnatie? Open voor nader onderzoek? Open voor signalen dat er misschien meer aan de hand is?’ Ik heb het woord ‘bewijzen’ dus niet in de mond genomen. Heel bewust: ik denk dat een historicus zich dan al snel overschreeuwt: die eis is vaak te hoog. Maar er zit wel een wereld tussen bewijzen enerzijds en iets methodisch uitsluiten anderzijds: de tussenwereld van waarschijnlijkheidsoordelen, van signalen, van ‘eerder dit dan dat’. Ik denk dat ‘historisch contextualiseren’ inderdaad de kern is wat een historicus moet doen. Maar als uit die context blijkt dat volgens het geloof van de mensen toen er meer aan de hand is, waarom mag je dat dan niet als een resultaat van historisch onderzoek opvoeren? Zet je jezelf als historicus anders geen oogkleppen op? Waarom mag je wel proberen aannemelijk te maken dat Jezus bestaan heeft, en mag je niet proberen aannemelijk te maken dat er meer aan de hand was? En bij al de resultaten van je onderzoek aangeven wat je de (ongetwijfeld bescheiden) zekerheidsstatus acht? Bescheiden, want historische wetenschap reikt ons slechts waarschijnlijkheidsoordelen aan; geloofszekerheid kan zij niet geven. Inderdaad: ‘dat moet zij niet eens willen’. Dat komt van de Andere kant. Historisch-Jezusonderzoek heeft grenzen!

Voor een uitgewerkte visie op de zekerheidsproblematiek die hier aan de orde is, zie mijn: ‘Theologie van het Oude Testament en historisch denken’, Kerk en Theologie, 65/3 (2014), 249-273.

 

Guus Labooy

 

 

Lees verder

Een grote zus voor christelijke meiden

01-04-2016

Een eigen website voor christelijke meiden, een eigen tijdschrift en een agenda. Huis van Belle timmert aan de weg met haar nieuwe website. Doel is meiden te helpen hun identiteit te vinden in God.

Vier jaar geleden startte Huis van Belle met de website om christelijke meiden te bereiken. Inmiddels bezoeken 50.000 mensen per maand de site en lanceert het team acht trends die ze waarnemen onder tienermeiden. Eline Hoogenboom werkt voor Huis van Belle.

 

Wat is de bedoeling van Huis van Belle?

“We zijn vier jaar geleden begonnen met de website Huis van Belle.nl. Daarvoor had ik met meiden  in achterstandswijken gewerkt en daar merkte ik hoe belangrijk het is dat meiden rolmodellen hebben. Je kunt ze wel zeggen hoe ‘het moet’ maar voorbeelden kunnen navolgen, werkt veel beter. We willen met Huis van Belle meiden op weg helpen naar een stevige identiteit in God.” 

 

Waarom speciaal aandacht voor meisjes?

“Eigenlijk zou zoiets als Huis van Belle er ook voor jongens moeten zijn maar dan wel in een heel andere vorm. Jongens hebben behoefte aan dingen doen, ze lezen niet zo graag als meisjes. Misschien iets in de vorm van een app of een game. Zelf heb ik geen zussen, maar ik wil graag met huis van Belle de meiden een ‘grote zus’geven die je door het leven heen leidt.”

 

De trends die jullie signaleren (zie hieronder) zijn eigenlijk nogal negatief, zijn er ook positieve trends aan te wijzen?

“We schrokken zelf ook wel van deze trends maar we hebben ze ook zo negatief geformuleerd om de relevantie te laten zien. Er zitten natuurlijk ook positieve kanten aan de trends. Bijvoorbeeld dat meiden van nu opener zijn en meer delen, ze geven hun emoties de ruimte. Ze maken bewuste keuzes en hebben een groot verantwoordelijkheidsgevoel, ze zijn goed geïnformeerd, ik zie bijvoorbeeld dat ze hun instagram-account meestal hebben afgeschermd. Maar de negatieve dingen zijn er zeker ook. Het valt mij op dat meiden slecht kunnen omgaan met tegenslag. Zo kreeg ik laatst een vader aan de telefoon die vertelde dat zijn dochter in tranen was omdat het niet lukte de Huis van Belle-agenda te bestellen via de website. Dan denk ik: ‘Je kunt je dochter hiervan ook laten leren dat niet alles altijd meteen hoeft te lukken’. Ik merk dat trouwens ook wel aan stagiaires. Die zijn bij ons begin 20 maar willen liever geen stagiaire worden genoemd maar medewerker. Terwijl je als stagiaire nog gewoon fouten kunt maken en daarvan mag leren. Je zou zeker tot je 25e gewoon moeten kunnen oefenen in het leven. “

 

Het leven van pubers gaat toch nooit over rozen?

“Dat klopt. Voor meiden voelt dat wat hen overkomt en wat ze voelen al gauw dramatisch. We proberen ze vaak gerust te stellen door te vertellen dat dat er gewoon bij hoort.

 

Je moet wel een meisjesmeisje zijn voor Huis van Belle. Het roze spat ervan af.

“Ja, daar moet je wel doorheen kijken als je er niet van houdt. Het is al minder roze dan de oude website maar we kijken ook naar hoe we hen op een andere manier kunnen bereiken, via instagram bijvoorbeeld. Daarnaast hebben we ook blogs over sport, daar houden deze meiden vaak wel van.”

 

Is Huis van Belle ook nuttig voor de ouders van meisjes?

“Ja zeker! Het begint allemaal bij de ouders, daarom organiseren we regelmatig moeder-dochterdagen en dat gaan we ook doen voor de vaders. Vaders weten ons ook steeds vaker te vinden en geven aan dat de sfeer met puberdochters in huis soms om te snijden is.”

 

Jullie constateren dat het leven van nu minder aansluiting vindt bij kerkgang en dat meiden op zoek zijn naar andere vormen van geloofsbeleving. Dat past wel bij de uitkomsten van het rapport 'God in Nederland' van begin 2016. Zien jullie ook welke andere vormen dat zijn?

“Dan denk ik zelf aan online forums, aan manieren om meiden een community-gevoel te geven. Ze kijken enorm uit naar evenementen als Opwekking en EO-jongerendag. We krijgen al maanden van te voren de vraag of wij daar zelf ook weer zijn. We vinden dat de jeugdleiders in kerken zelf aan de slag moeten, ze durven alleen niet altijd. Daarnaast hebben meiden ook in de kerk rolmodellen nodig, en heus niet alleen twintigers of dertigers, zestigers kunnen prima rolmodel zijn, als ze zich maar openstellen voor jongeren.”

 

Trends

Trend 1  - Jongeren & burn-out

Meiden leren niet te mogen falen en leren niet met tegenslag om te gaan. Huis van Belle ontmoet steeds meer meiden die het overmatig druk hebben, keuzestress ervaren en die het moeilijk vinden te dealen met perfectionisme. Onderzoek laat zien dat 70 procent van eind tieners en twintigers/dertigers burn-out raken.

 

Trend 2 – Gebroken gezinnen

De gevolgen van kapotte relaties worden ook online zichtbaar. Eén op de zeven meiden komt uit een gebroken gezin. Meiden ervaren gebrokenheid in hun gevoel van veiligheid en zelfvertrouwen.

 

Trend 3 – Depressie en zelfdoding

Zelfdoding neemt toe in onze doelgroep (steeds jonger). Op de eerste pagina met zoekresultaten hierop, staat Huis van Belle met een blog over zelfdoding. De afgelopen vier jaar reageerden meer dan 31 meiden op deze blog met hun doodswens.

 

Trend 4 – Bang door/van onze maatschappij

Terroristische aanslagen, hypes op internet, dreigingen waardoor het leven onveilig voelt, creëren angst en onzekerheid. Huis van Belle ziet dat meiden zich er duidelijk van bewust zijn dat de maatschappij verandert.  Dat maakt hen onzeker.

 

Trend 5 - Online pesten en ongewenste online seks ervaringen

De afgelopen vier jaar speelt het leven zich nog meer dan voorheen online af. Dat levert naast veel goeds en leuks, ruimte om online gepest of misbruikt te worden. Deze zaken grijpen in op het zelfbeeld van de meiden.

 

Trend 6: Op seksueel gebied ontstaan nieuwe normen en vormen

Toename van sexting zorgt ervoor dat meiden zich over grenzen laat trekken die we vier jaar geleden nog niet kenden. 1 op de 4 meiden maakt voor haar zestiende een vervelende seksuele ervaring mee. Eén derde van de meisjes zoekt haar informatie over seks op internet en ook bij ons.

 

Trend 7 - Het perfecte schoonheidsideaal

Onder druk van superfoods, fit& slank zijn en de meer dan 250.000 gephotoshopte beelden die zij voor hun 16e zien, vervormt hun zelfbeeld. Daarom is een ander ideaal zo belangrijk om te laten zien.

 

Trend 8 – Religie is verwarrend

De trend ‘Religie mag weer’ verwart meiden omdat deze religietrend wat anders blijkt te zijn dan geloven in Jezus. Langzamerhand zien we ook dat het leven van nu minder aansluiting vindt bij kerkgang en dat meiden op zoek zijn naar andere vormen van geloofsbeleving.

 

huisvanbelle.nl

Lees verder
content image